Edebiyat dünyasının en parlak ve sivri dilli dehalarından biri olan Nobel ödüllü oyun yazarı George Bernard Shaw, 26 Temmuz 1856 tarihinde İrlanda’nın başkenti Dublin’de dünyaya gelmiştir. Kendine has hiciv yeteneğiyle toplumsal normları sarsan yazar, ömrü boyunca kaleme aldığı tiyatro eserleri, eleştiriler ve denemelerle çağdaş edebiyatı ve siyasi düşünceyi kökten şekillendirmiştir. Yaşamı boyunca insanları eğlendirirken düşündürmeyi ilke edinen bu üretken entelektüel, 2 Kasım 1950’de İngiltere’nin Hertfordshire kentinde, doksan dört yaşında hayata gözlerini yummuştur.
Dublin’den Londra’ya Uzanan Mücadele Yılları
Dublin'de iki ablasıyla büyüyen Shaw’ın babası adliye memuruyken daha sonra zahire tücarlığına yönelmiş, annesi ise müzik dersleri vererek aile bütçesine katkı sağlamıştır. Okul yıllarında çok parlak bir öğrenci değildi. Ancak ev ortamında edindiği güçlü müzik zevki ve Dublin Müzesi'nde resim sanatı ile sanat tarihi üzerine yaptığı araştırmalar, entelektüel altyapısını güçlendirmiştir. Henüz 15 yaşındayken, 1871 yılında bir emlak komisyoncusunun yanında çalışmaya başlayarak iş hayatına adım atmıştır. 1876 yılında Londra’da yaşayan ablalarından birinin vefatı üzerine bu işi bırakan genç yazar, Dublin’den ayrılarak annesinin yanına, Londra’ya taşınmıştır.
İngiltere'nin başkenti Londra'da geçirdiği ilk dokuz yıl boyunca derin bir sefaletle pençeleşerek ayakta kalmaya çalışan Shaw, yarım kalan eğitimini British Museum’un zengin kütüphanesinde kendi üstün gayretleriyle tamamlayarak kendini geleceğe hazırlamıştır. Bu süreçte yazarlığa da adım atarak 1879 ile 1883 yılları arasında beş adet roman kaleme almıştır. Romanların hiçbirini o dönem yayımlatmayı başaramadı. Yazarın edebiyat dünyasında yer bulan ve sonradan yayımlanan romanları şunlardır:
- Cashel Byron's Profession (Cashel Byron'un Sanatı) - 1886
- An Unsocial Socialist (Asosyal Bir Sosyalist) - 1887
- The Irrational Knot (Akıldışı Düğüm) - 1905
- Love Among the Artists (Aşkın Ortasındaki Ressamlar) - 1914
- Immaturity (Tecrübesizlik) - 1931
1880'lerin başında iktisat öğrenmeye başlayan Shaw, reform ve köklü değişimlerin kaçınılmaz olduğuna inanarak sosyalist düşünceyi benimsemitir. 1884 yılında, İngiltere’deki sosyalist hareketin ilk nüvesi olan ve günümüzde de etkinliğini sürdüren Fabian Derneği’ne katılmıştır. Yaklaşık yirmi beş yıl boyunca bu dernekte aktif sorumluluklar üstlenen ünlü yazar, özellikle 1885 ve 1895 yılları arasında gerçekleştirdiği hiciv dolu konuşmalarıyla dönemin en çok aranan hatiplerinden biri haline gelmiştir. Kapalı salonlarda ve hararetli açık oturumlarda sosyalizmi kitlelere anlatırken, bir yandan da sanat eleştirmenliği yapmıştır. Nitekim 1885-1898 yılları arasında çeşitli gazete ve mecmualarda tiyatro, resim, müzik ve kitap eleştirileri kaleme alarak adından söz ettirmiştir.
Tiyatro Sahnesinde Bir Devrimci ve Oscar Başarısı
George Bernard Shaw, tiyatro alanındaki ilk ciddi adımını 1885 yılında William Archer ile ortaklaşa yazmaya başladığı 'Non Olet' isimli oyunla atmış, bu eseri ancak 1892'de tamamlayabilmiştir. İlk oyunu 1892 yılında sahnelendi. Shaw, oyunlarında toplumsal meseleleri ve çarpıcı gerçekleri izleyicinin yüzüne vururken, bunu sıkıcı bir dille değil, son derece eğlenceli komediler vasıtasıyla yapmayı tercih etmiştir. Amacı sadece bir hikaye anlatmak değil, kendi fikirlerini de seyirciye kabul ettirmekti. İnsanların kökleşmiş inançlarını sarsan bu yaklaşım, başlangıçta muhafazakar çevrelerden büyük eleştiriler alsa da zekice yazılmış diyalogları sayesinde kısa sürede geniş kitlelerin beğenisini kazanmıştır. Yazarın dünya çapında tanınması ise 1894 yılında 'Kahramanla Asker' (Arms and the Man) adı eserinin Amerika’da sahnelenmesiyle gerçekleşmiştir.
Yazarın Türkçe de dahil olmak üzere pek çok dile çevrilen ve günümüzde de ilgiyle takip edilen bazı başyapıtları şunlardır:
- Candida (Kandida) - 1898
- You Never Can Tell (Hiç Belli Olmaz) - 1895
- Caesar'la Kleopatra (Sezar ve Kleopatra) - 1912
- Methuselah'a Dönüş - 1920
- Pygmalion (Bir Kadın Yarattım) - 1912
- Mrs. Warren's Profession (Bayan Warren'ın Mesleği) - 1893
- Jan Dark (Saint Joan) - 1924
Shaw’ın 1913 yılında kaleme aldığı ve kendi görüşlerini yansıtan Pygmalion (Bir Kadın Yarattım) adı meşhur komedisi, 1938 yılında sinemaya uyarlanmıştır. Shaw bu filmle Oscar kazanmıştır. Aynı yapıt daha sonra, 1964 yılında 'My Fair Lady' adıyla müzikal bir film olarak yeniden çekilmiş ve Türkiye’de de 'Benim Tatlı Meleğim' ismiyle sinemaseverlerle buluşmuştur.
Nobel Reddi, Sıra Dışı Yaşam Tarzı ve Son Günler
1898 yılında yoğun zihinsel yorgunluk sebebiyle rahatsızlanan Shaw, siyasi çalışmalarına bir süre ara vermek zorunda kalmıştır. Aynı yıl İrlandalı şair Charlotte Payne-Townshend ile evlenerek daha sakin ve huzurlu bir yaşam tarzını benimsemiştir. Son derece zeki ve nükteci bir kişiliğe sahip olan Shaw, çağının en ünlü simalarıyla dostluklar kurmuş, herkesi cesurca hicvetmesine rağmen geniş kesimler tarafından sevilmiştir. Eşi Charlotte 1943 yılında vefat etmiştir. Yazar, hayatının geri kalanını yalnız sürdürmüştır.
Yazarın başyapıtlarından biri olarak kabul edilen 'Jan Dark' (Saint Joan), ilk kez 1924 yılında sahnelenmiş ve büyük ses getirmiştir. Jan Dark’ın kahramanca mücadelesini ve ölümünü konu alan bu oyunun kazandığı küresel başarının ardından Shaw, 1925 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüştür. Nobel Edebiyat Ödülü'nü almayı reddetti. Toplamda 63 tiyatro oyunu yazan Shaw, üretkenliğiyle edebiyat tarihine adını altın harflerle yazdırmıştır.
Yazar hayatı boyunca içki ve sigaradan kaçındı. Hayatı boyunca vejetaryen beslenen Shaw, sosyalizm kadar kadın haklarının da amansız bir savunucusu olmuştur. İlerleyen yaşına rağmen dinamikliğini kaybetmeyen ve üretmeye devam eden usta yazar, 2 Kasım 1950 tarihinde, 94 yaşındayken İngiltere'de kendi bahçesindeki erik ağacını budadığı sırada merdivenden talihsiz bir şekilde düşmüştür. Bu kazanın ardından vücudunda oluşan yaraların bir türlü iyileşmemesi sonucu yaşamını yitirmiştir. Son nefesini verirken sarf ettiği 'Bu da benim için bir deneyim olacak' sözü, onun ölüme bile büyük bir merakla yaklaşan sıra dışı entelektüel duruşunun en somut ve unutulmaz göstergesidir.
Nüktedanlığıyla bilinen Shaw’ın yaşamından pek çok eğlenceli kesit günümüze ulaşmıştır. Bir gün bahçesinde çalışırken kendisini tanımayan ve ne kadar ücret aldığını soran bir dosta, 'Sadece karın tokluğuna çalışıyorum' cevabını vermiştir. Kendisine bahçıvanlık teklif eden dosta ise gülümseyerek, 'Bayan Shaw’a ömür boyu bağlıyım, buna kölelik değil evlilik deniyor' demiştir.
George Bernard Shaw'ın insan ilişkilerine, hayata ve topluma dair zamansız tespitlerinden bazıları şunlardır:
- "Yalancının cezası kimsenin kendisine inanmayışı değil, asıl kendisinin kimseye inanmayışıdır."
- "İnsanın kendini berbat hissetmesi, mutlu olup olmadığına önem verecek kadar boş zamanı olmasından ileri gelir."
- "Hareket halindeki cehaletten daha korkunç bir şey yoktur."
- "Sözünüz senediniz kadar sağlam olamaz; çünkü belleğiniz hiçbir zaman onurunuz kadar güvenilir olamaz."
- "İnsan hayatında iki feci olay vardır: Biri insanın çok istediği şeyi elde edememesi, diğeri de etmesidir."
- "Hayat kendini bulmakla alakalı değildir. Hayat kendini yaratmakla ilgilidir."
- "Başarısızlık, başarının anahtarıdır."
- "Yapan yapar, yapamayan eleştirmen olur."