Berna Moran, modern Türk edebiyatı eleştirisinin temellerini atan, İstanbul doğumlu öncü bir akademisyen ve edebiyat kuramcısıdır. 23 Ocak 1921 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açan Moran, ülkemizde edebi yapıtları bilimsel ve kuramsal yöntemlerle inceleme geleneğinin öncüsü olarak kabul edilir. İstanbul Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde başladığı akademik yolculuğunu Cambridge Üniversitesi'ne taşıyan yazar, hem teorik çalışmaları hem de Türk romanına getirdiği derin analizlerle edebiyat dünyasında kalıcı bir iz bırakmıştır. 31 Ekim 1993'te aramızdan ayrılan usta eleştirmen, Türk edebiyatını yerelden evrensele taşıyan kuramsal perspektifleri ve kalemiyle bugün de genç akademisyenlere yol göstermeye devam etmektedir.
Seçkin Bir Aileden Akademi Kürsülerine Uzanan Yol
Berna Moran, köklü ve edebiyatla iç içe olan bir aile ortamında büyüdü. Dedesi Ali Kâmi Akyüz, edebiyat dünyasının yakından tanıdığı İsmail Safa ile şair Ahmet Vefa'nın kardeşi, meşhur romancı Peyami Safa'nın ise amcasıydı. Bu zengin kültürel çevre, genç Berna'nın eğitim hayatına yansıdı. Orta öğrenimine prestijli bir kurum olan İngiliz High School'da adım atan Moran, eğitim serüvenini Robert Kolej ve Darüşşafaka Lisesi gibi önemli okullarda sürdürdü. Sonunda Işık Lisesi'nden başarıyla mezun oldu. Yükseköğrenim için 1941 senesinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne kaydoldu. Buradaki başarılı eğitiminin ardından 1945 yılında mezuniyetini aldı ve hiç vakit kaybetmeden mezun olduğu kürsüde asistan olarak göreve başladı. 1950 ile 1951 yılları arasında akademik ufkunu genişletmek amacıyla Birleşik Krallık'a giden araştırmacı, Cambridge Üniversitesi bünyesinde doçentlik çalışmalarını yürüttü. Yurda dönmesinin ardından akademik basamakları hızla tırmanan araştırmacı, 1956 yılında doçentlik unvanına kavuşurken, 1964 senesinde ise profesörlük kadrosuna atanarak çalışmalarını sürdürdü. Uzun yıllar boyunca yüzlerce öğrenci yetiştiren değerli hoca, 1981 yılında üniversitedeki resmi görevinden emekli oldu.
Modern Eleştirinin Kuramsal İnşası ve Ödüllü Yıllar
Berna Moran, akademideki verimli yıllarını sadece ders anlatarak değil, Türk edebiyatının çehresini değiştirecek eserler üreterek geçirdi. Türkiye'de eleştiri disiplininin bilimsel bir temele oturmasında onun 1972 yılında yayımladığı Edebiyat Kuramları ve Eleştiri adlı başyapıtı milat kabul edilir. Batı'daki edebi teorileri ve analiz yöntemlerini Türk okuruna ve akademi dünyasına yetkin bir dille aktaran bu çalışma, yayımlandığı dönemde muazzam bir ilgiyle karşılandı. Kitabın yarattığı bu büyük yankı ve getirdiği bilimsel yenilik, Moran'a 1973 yılında prestijli Türk Dil Kurumu Bilim Ödülü'nü kazandırdı. Bu ödül, onun ilk büyük başarısıydı. Akademisyen, edebiyata sadece metin odaklı değil, çok boyutlu bir pencereden bakılması gerektiğini savundu.
Türk Romanının Sosyolojik Kodları ve Ebedi Mirası
Edebiyat araştırmacısı, Yeni Ufuklar, Yeni Dergi, Birikim ve Çağdaş Eleştiri gibi dönemin entelektüel derinliği yüksek dergilerinde çeşitli inceleme yazıları kaleme almaktaydı. Bu dergilerde yayımladığı ufuk açıcı makalelerden yola çıkarak hazırladığı Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış isimli eserini 1983 yılında edebiyatseverlerle buluşturdu. Eser, Türk romanının doğuş evresini ve o dönemin çalkantılı toplumsal koşullarını Batılılaşma olgusu çerçevesinde ele almaktaydı. Toplum ile edebiyat arasındaki bağları koparmadan analiz eden bu kitap, Türk edebiyatı eleştiri geleneğinin köşe taşlarından biri haline geldi. Büyük beğeni toplayan bu devasa çalışmanın ikinci cildi ise 1990 yılında raflardaki yerini aldı. Moran'ın üzerinde titizlikle çalıştığı bu nehir çalışmanın üçüncü ve son cildi ise maalesef onun ömrü yetmediği için vefatının ardından okurlara ulaştırılabildi.
Berna Moran, sadece telif eserleriyle değil, dünya edebiyatının klasiklerini Türkçeye kazandırarak da kültür hayatına büyük katkılar sundu. İngiliz edebiyatına olan derin vukufiyeti sayesinde, William Shakespeare'in dünyaca ünlü eserini dilimize çevirdi. Moran'ın edebiyat dünyasında kalıcı iz bırakan başlıca çalışmaları şunlardır:
- Edebiyat Kuramları ve Eleştiri: Yazarın kuramsal temelini kurduğu ve ödül kazandığı rehber eseri.
- Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış: Üç ciltten oluşan ve Türk roman tarihini inceleyen anıtsal çalışması.
- Kral III. Richard Faciası: Shakespeare'in meşhur oyununun dilimize kazandırılmış yetkin çevirisi.
Özel yaşamında ise 1952 yılında kendisi gibi akademisyen olan Tatyana Moran ile hayatını birleştiren Berna Moran, ömrünün sonuna dek sürecek ve ortak çalışmalar üretecekleri mutlu bir birlikteliğe adım attı. Usta yazar karaciğer kanseriyle mücadele etti. Hastalıkla geçen zorlu sürecin ardından, 31 Ekim 1993 tarihinde doğduğu şehir olan İstanbul'da yaşama veda etti. Cenazesi, tarihi Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildi. Onun geride bıraktığı zengin kuramsal miras, Türk edebiyatını anlamak ve anlamlandırmak isteyen herkes için kutup yıldızı olmaya devam etmektedir.