Cumhuriyet'in ilk yıllarında, kadınların toplumsal hayatta yeni roller üstlendiği bir dönemde, Sabiha Gürayman azmi ve başarılarıyla tarihe adını yazdırmıştır. 1910 yılında Manastır'da dünyaya gelen bu öncü isim, Türkiye'nin ilk kadın inşaat mühendislerinden biri olarak imza attığı projelerle ülkenin imarında etkin bir rol oynamıştır. Ülkenin dört bir yanında resmi binalar ve okullar yükseltirken, özellikle Anıtkabir inşaatının kontrol şefliği üstlenerek adını dünya çapında duyurmayı başarmıştır. Hem mühendislikteki teknik gücü hem de spor dünyasındaki öncü adımlarıyla bilinen Gürayman, modern Türk kadınının temsilcisi olmuştur.
Manastır’dan Mühendislik Mektebi’ne ve Spor Sahalarına
Sabiha Rıfat'ın çocukluk yılları, babası Yüzbaşı Rıfat Bey'in askeri görevleri nedeniyle hareketli geçmiştir. Babasının Hareket Ordusu ile İstanbul'a gelmesinin ardından aile, Üsküdar'a yerleşerek yeni bir yaşama adım atmıştır. Milli Mücadele döneminin zorlu yıllarında ailesiyle birlikte önce Biga'da, ardından işgal altındaki İstanbul'da yaşayarak çetin koşullara göğüs geren Sabiha Hanım, eğitime ve geleceğe olan bağlılığını hiç yitirmemiştir. İlk öğrenimini Beşiktaş Esma Sultan İlkokulu'nda tamamlayan genç kız, 1925 yılında Nişantaşı Kız Ortaokulu'nu bitirmiş ve eğitimine İstanbul Kız Lisesi'nde devam etmiştir.
En büyük dönüm noktası ise 1927 yılında gerçekleşmiştir. O sene ilk kez kız öğrenci kabul etmeye başlayan Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ne girerek bu prestijli kurumun ilk kız öğrencisi olmuştur. Genç cumhuriyetin bu yeni eğitim hamlesinde cesaretiyle öne çıkan Sabiha Hanım, okulun zorlu eğitim koşullarına hızla uyum sağlamıştır. Ayrıca yükseköğrenim hayatı boyunca voleybola büyük bir tutkuyla bağlanmıştır. Fenerbahçe Spor Kulübü'nün erkek takımında forma giyen ilk kadın voleybolcu olarak spor tarihine geçerken, aynı zamanda sahada gösterdiği üstün performansla taraftarların sevgisini kazanmıştır. Taraftarların kendisini "Uçan Parmaklar" lakabıyla anması, sahada sergilediği çeviklikle tanınan bir sporcu haline geldiğini göstermiştir. Zorlu geçen altı yılın ardından 1933 yılında okul arkadaşı Melek Hanım ile birlikte mezun olarak diplomasını eline almıştır.
Anadolu’nun Yollarından Kız Köprüsü’ne Uzanan Mühendislik Yolculuğu
Mezuniyetinin ardından genç mühendis, çalışma hayatına adım atmak için Ankara Bayındırlık Müdürlüğü bünyesinde göreve başlamıştır. Kısa süre sonra Bayındırlık Bakanlığı kadrosuna geçerek çalışmalarını hızlandırmıştır. 1933 ve 1934 yıllarında Ankara'nın Erzurumçeşmesi ile Kabaküllük semtlerinde planlanan iki ortaokul binasının projelerini hazırlayarak mesleki rüştünü ispat etmiştir. Sabiha Hanım’ın kariyerindeki asıl büyük sınav ise Ankara-Beypazarı karayolunun 86. kilometresinde inşa edilecek olan köprü olmuştur.
Bu önemli köprünün yapım sürecinde şantiyede aktif olarak görev alması, ona tarihi bir kimlik kazandırmıştır. Anadolu topraklarında köprü inşa eden ilk kadın mühendis unvanı, tam da bu zorlu görev sırasında kazanılmıştır. Karboğaz olan köprünün asıl adı, yapımında çalışan bu genç kadın mühendise atfen bölge halkı tarafından zamanla "Kız Köprüsü" olarak değiştirilmiştir. Ülkenin imarı için azimle çalışan başarılı mühendis, Anadolu'nun farklı bölgelerinde birçok okul, hükümüt konağı ve resmi yapının yükselmesinde sorumluluk almıştır.
Mesleki yolculuğu sürerken, 1939 yılında üniversite yıllarından arkadaşı olan yüksek mühendis Remzi Gürayman ile hayatını birleştirmiştir. Evlenmeden önce Ecebilge soyadını taşıyan Sabiha Hanım, evliliğinin ardından Gürayman soyadını alarak kariyerine bu isimle yön vermiştir. Başarılı çalışmaları neticesinde 1941 senesinde Koordinasyon Bürosu ile Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) yapımının kontrol şefliği görevlerine getirilerek, ülkenin en kritik inşaat faaliyetlerinde doğrudan sorumluluk üstlenmiştir.
Anıtkabir’in Kadın Şefi ve Geleceğe Bırakılan Miras
Sabiha Gürayman'ın kariyerindeki en onurlu ve görkemli sayfa, Türk milletinin ebedi lideri Atatürk'ün anıt mezarı olan Anıtkabir'in inşası olmuştur. Yapımın kontrol şefi olan Ekrem Demirtaş'ın 29 Aralık 1945 tarihinde görevinden ayrılması üzerine bu kritik pozisyona Sabiha Hanım getirilmiştir. Tam on yıl boyunca, inşaat tamamlanana kadar bu büyük sorumluluğu başarıyla omuzlarında taşımıştır. Bu süreçte şantiyeyi denetlemeye gelen yerli ve yabanci tüm konukları, inşaatın en yetkili sorumlusu sıfatıyla bizzat ağırlamıştır.
Bu devasa ve anlamlı projenin başında bir kadının bulunması, uluslararası arenada da büyük bir hayranlık uyandırmıştır. Bu başarı dünyada büyük ses getirmiştir. Dönemin Yunanistan Başbakanı Venizelos, inşaatı ziyareti esnasında Sabiha Hanım ile tanışmış ve şu tarihi ifadelerle tebriklerini iletmiştir:
"Hayatımda ilk defa böylesine büyük bir işin başında bir kadın görüyorum. Sizi en içten dileklerimle kutlarım."
Mühendislik başarılarının yanı sıra bu görevi esnasında devlet adamlarıyla da yakın temas halinde olmuştur. TBMM ve Anıtkabir şantiyelerinde yürüttığü çalışmalar sırasında dönemin önemli siyasi figürleri İsmet İnönü, Celal Bayar ve Adnan Menderes ile sık sık bir araya gelerek istişarelerde bulunmuştur. Atatürk'ün naaşının nakil işlemleri tamamlandıktan sonra anıt mezar Milli Eğitim Bakanlığı'na devredilmiş, bunun üzerine Sabiha Hanım da bakanlığın Teknik Müşavirlik kadrosunda görevlendirilmiştir. Bu değerli meslek kademesinden 1963 yılında, kendi arzusuyla emekli olmuştur.
Çalışma ve emeklilik yıllarını eşiyle birlikte huzur içinde sürdüren Sabiha Hanım, 1993 senesinde hayat arkadaşı Remzi Bey'i kaybetmiş ve bu derin acının ardından İzmir'e yerleşme kararı almıştır. Hiç çocuğu bulunmayan bu cumhuriyet kadını, hayatı boyunca biriktirdiği tüm maddi birikimini anlamlı bir amaca adamıştır. Şehit çocuklarının eğitim masraflarına katkı sağlamak amacıyla varlığını İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı ile Feyzi Akkaya Temel Eğitim Vakfı'na bağışlamıştır. Öncü adımlarıyla yolları ve gönülleri birleştiren Sabiha Gürayman, 4 Ocak 2003 tarihinde hayata gözlerini yumuştur. Cenazesi İzmir'de yer alan Doğançay Mezarlığı'na defnedilerek sonsuzluğa uğurlanmıştır.
Sabiha Gürayman’ın yaşamından süzülen bazı önemli dönüm noktaları şunlardır:
- Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin tarihindeki ilk kız öğrencisi olması,
- Fenerbahçe Spor Kulübü'nün erkek takımında forma giyen ilk kadın voleybolcu unvanını taşıması,
- Anadolu’da "Kız Köprüsü" olarak bilinen köprünün yapımını üstlenerek bu alanda ilk kadın mühendis olması,
- Atatürk'ün ebedi istirahatgahı olan Anıtkabir'in inşaatında 10 yıl boyunca kontrol şefliği görevini yürütmesi,
- Tüm mal varlığını şehit çocuklarının eğitimine destek olmak amacıyla önemli vakıflara bağışlaması.