Demokrasi serüveninde derin izler bırakan Ali Adnan Ertekin Menderes, 1950-1960 döneminde başbakanlık yapmış güçlü bir devlet adamıdır. 1899'da Aydın'da doğan siyasetçi, 17 Eylül 1961'de Bursa'nın İmralı adasında idam edilmiştir. Kendisi, Türk siyasi tarihinin idam edilen tek başbakanı olmuştur. Hukuk kökenli bu lider, aynı zamanda kurucuları arasında yer aldığı Demokrat Parti ile sandıktan zaferle çıkarak iktidara gelmiştir. Görev süresince ekonomiden dış politikaya kadar geniş bir yelpazede kritik kararlar almıştır.
Toprakla Başlayan Yaşam ve Siyasete İlk Adımlar
Ali Adnan Menderes, Aydın'ın Koçarlı ilçesine bağlı Çakırbeyli köyünde, varlıklı bir çiftçinin oğlu olarak hayata gözlerini açtı. Kırım Tatarı kökenli büyükbabası Hacı Ali Paşa, geçmişte Konya'dan Tire bölgesine göç etmişti. İbrahim Ethem Bey ile Tevhide Hanım'ın evladı olan Menderes, kız kardeşi Melike'yi henüz küçük yaşlardayken kaybetti. Gençlik yıllarında spora ilgi duydu. Menderes ayrıca, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Karşıyaka'da forvet, ardından Altay'da kalecilik yaparak futbolla ilgilendi. İlköğrenimini köyünde tamamladıktan sonra Şirinyer Amerikan Koleji'nden mezun oldu. Dünya savaşı sırasında yedek subay eğitimi almasına rağmen zehirli sıtma hastalığı nedeniyle cepheye gidemedi. Kurtuluş Savaşı cephelerinde üstün yararlılıklar gösteren Menderes, savaştan sonra İstiklal Madalyası ile taltif edilmiştir. Evlilik hayatında ise İzmir'in köklü ailelerinden Evliyazade Fatma Berin Hanım ile dünya evine girmiştir. Bu birliktelikten çiftin Yüksel, Mutlu ve Aydın ismini verdikleri üç erkek çocukları olmuştur. Aktif siyasi yaşama ilk olarak 1930 yılında, Serbest Cumhuriyet Fırkası çatısı altında adım atmıştır. Aydın'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kısa ömürlü bir şubesini kurdu. Partinin kendi kendini feshetme kararı almasının hemen ardından ise Cumhuriyet Halk Fırkası'na katılmıştır. Göstermiş olduğu yerel başarılar neticesinde bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından Aydın milletvekili adayı ilan edildi. Aydın meclis üyesi olarak Ankara'ya adım atan siyasetçi, meclise girdikten sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne devam etti. Buradan 1935 yılında mezuniyetini aldı. CHP bünyesinde Aydın milletvekili sıfatıyla 1935, 1939 ve 1943 seçimlerinde de koltuğunu korumayı başardı.
Demokrat Parti'nin Doğuşu ve İktidar Yılları
Atatürk'ün hayata gözlerini yummasının ardından CHP genel başkanı olan İsmet İnönü'n&u0131n tüm üretim araçlarının devletleştirme girişimlerine karşı çıkan Menderes, en büyük tepkisini çiftçiyi topraklandırma tasarşı görüşül&u0131rken ortaya koymuştur. Söz konusu kanun tasarşı, toprak ağalarının elindeki büyük arazilerin kamulaştırılarak topraksız köylülere dağıtılmasını hedefliyordu. Türkiye genelindeki arazilerin büyük kısmının zaten kamunun elinde olduğunu savunan Menderes, bu girişimi özel mülkiyete müdahale ve Sovyet tipi kolhozlaştırma çabası olarak gördü. Tepkisini arkadaşlarıyla birlikte meclise sunduğu Dörtlü Takrir belgesiyle taçlandıran siyasetçi, parti içi muhalefeti nedeniyle 1945 yılında CHP'den ihraç edildi. Bu ihraç kararı, Türkiye'nin çok partili siyasi yaşamını kuracak yeni bir gücün fitilini ateşledi. Celâl Bayar, Fuat Köprıl&u00fc ve Refik Koraltan ile el ele veren Menderes, 7 Ocak 1946 tarihinde Demokrat Parti'yi kurdu. İlk olarak Aydın milletvekilliği için de aday olan siyasetçi, Aydın'daki seçimi kaybetmesine rağmen Kütahya milletvekili seçilerek yeniden meclise girme hakkı elde etti. İktidar ile muhalefet arasındaki sert rüzgarlar, İnönü'nün yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesi ile bir nebze olsun duruldu. Cumhurbaşkanı İnönü'n&u00fcn güvence vermesine karşılık iktidara geldiklerinde geçmişin hesabını sormayacaklarını bildiren Demokrat Parti yınetimi, parti içi bazı istifalarla ve Millet Partisi'nin kuruluşuyla karşı karşıya kaldı. 1950 yılına gelindiğinde, gizli oy ve açık tasnif esasına dayanan yeni seçim kanunu yürürlüğe girdi. 14 Mayıs 1950 genel seçimlerinde Demokrat Parti, yızde 52,7 oy alarak büyük bir başarı kazandı. Seçim sistemi sayesinde mecliste ezici bir çoğunluk elde eden parti, Celâl Bayar'ın cumhurbaşkanı seçilmesiyle iktidarını ilan etti. Bayar, başbakanlık görevini kamuoyunun beklentisinin aksine Fuad Köprıl&u00fc'ye değil, Adnan Menderes'e verdi. Köprıl&u00fc ise new kurulan hükümette Dışişleri Bakanı olarak görev üstlendi.
On Yıllık Dönem, Reformlar ve Trajik Son
Menderes'in liderliğindeki on yıllık iktidar dönemi, Türkiye'nin hem iç hem de dış politikasında köklü dönüşümlere sahne oldu. Hükümetin ilk icraatlarından biri, fazla masraf yarattığı gerekçesiyle devlete ait makam otomobillerinin satışa çıkarılması olmuştur. Paraların üzerine cumhurbaşkanının resmini basma geleneşine son verilerek kurucu lider Mustafa Kemal Atatürk'ün resimleri yeniden basıldı. Bu dönemde ezanın Arapça okunması serbest bırakıldı. Hükümet, 6 Haziran 1950 tarihinde askeri darbe hazırlığı iddiaları üzerine Genelkurmay Başkanı Nafiz Gürman başta olmak üzere 15 generali ve 150 albayı resen emekli etti. Bu hamle, ordu kontrolü adına tarihi adımdı. Dış ilişkilerde de son derece hareketli bir dönem yaşandı. Türkiye, 1951 yılında Birleşmiş Milletler gücü çatısı altında Kore Savaşı'na katılma kararı aldı. Bu karar mecliste büyük tartışalara neden olsa da Türkiye'nin Batı Bloku'na yanaşmasının kolaylaştırdı. Bu adımların neticesinde Türkiye, 1952 yılında NATO'ya tam üye olarak kabul edildi. Hemen ardından NATO direktifleri doğrultusunda Seferberlik Tetkik Kurulu faaliyete geçirildi. Ekonomik alanda Türkiye, yıllık ortalama yüzde 7,8 oranında büyüyerek küresel gayrisafi hasıladaki payını binde 6,43'ten binde 7,52'ye çıkardı.
On yıllık iktidar sürecinde hayata geçirilen ve ülkenin çehresini değiştiren başlıca icraatlar şunlardır:
- Devlet harcamalarını kısmak adına makam araçlarının satılması,
- Paraların üzerine kurucu lider Atatürk'ün portrelerinin yeniden basılması,
- Yabancı dilde okunan ezanın orijinal dilinde seslendirilmesinin önündeki engellerin kaldırılması,
- Birleşmiş Milletler bünyesinde Kore'ye asker gönderilmesi ve akabinde Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü'ne (NATO) katılım.
Bu hareketli dönem, 27 Mayıs Darbesi ile trajik biçimde sonlandı. Başbakan Menderes, Yassıada'da 9 ay 27 gün süren duruşmaların ardından idama mahkum edildi. Yargılama sürecinin sonunda, 17 Eylül 1961'de Bursa'nın İmralı adasında cezası infaz edildi. Aradan geçen uzun yıllardan sonra, 1990'da Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen kanunla Menderes ve arkadaşlarının itibarları hukuken tamamen iade edilmiştir.