Sabiha Tansuğ, 1 Ocak 1933 tarihinde Gümülcine'de dünyaya gelmiş, İkinci Dünya Savaşı'nın zorlu göç yollarından geçerek Türkiye'ye yerleşmiş ve 24 Ocak 2023'te İzmir'de hayata gözlerini yummuştur. Etnolog, araştırmacı ve koleksiyoner kimliğiyle Türk kültür hayatında derin izler bırakan Tansuğ, Anadolu giyim geleneğinin kaybolmaya yüz tutmuş unsurlarını bir araya getirerek gelecek nesillere aktarmayı başarmıştır. O, yurt dışındaki sergileriyle adını duyururken, meşhur gelin başlığı fotoğrafıyla madeni paraya resmi basılan ilk sivil kadın olmuştur.
Savaşın Gölgesinde Başlayan Zorlu Yaşam Serüveni
Sabiha Tansuğ'un dünyaya geldiği Gümülcine kenti, onun çocukluk anılarının şekillendiği Batı Trakya topraklarındaydı. Mübadeleden sonra orada kalmalarına izin verilen azınlık Türk ailelerinden biri olan Tansuğ ailesi, Yunanistan'da öğretmenlik yapan babanın rehberliğinde yaşıyordu. Fakat İkinci Dünya Savaşı esnasında ülkenin Almanya tarafından işgal edilmesi, bu huzurlu günleri sona erdirdi. Güvenli bir liman arayan aile Türkiye'ye göç etti.
Yunanistan'da öğretmenlik yapan babası, Türkiye'de mesleğini icra edemediği için geçimlerini sağlamak amacıyla Ege bölgesindeki tütün tarlalarında mevsimlik işçi olarak çalışmaya mecbur kaldı. Genç Sabiha da tarlalarda ailesine destek oldu. Tire, Akhisar ve Bergama yollarında geçen mevsimlik işçilik yılları, genç kızın Ege’nin zengin kültürüyle yoğrulmasını sağladı. Onun geleneksel giysilere olan ilgisi ise ilk defa 1943 yılında, okulunda düzenlenen 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlamalarında taktığı 'eğribaş' adı verilen yöresel bir başlıkla filizlendi.
İstanbul’a Taşınma ve Sanatla Buluşma
Tansuğ, 1946 yılında İzmir Göztepe Kız Sanat Okulu'na kaydolarak el sanatlarına olan yeteneğini eğitimle birleştirdi. Okuldan mezun olduktan sonra, 1953 senesinde büyük hayallerinin peşinden giderek İstanbul'a taşındı. Beyoğlu'nda bir terzinin yanında işe girerek dikiş ve tasarım alanında tecrübe kazandı. Aynı dönemde ünlü ressam Nuri İyem'den özel resim dersleri almaya başladı. Sanata ilgisi onu çeşitli karma sergilere taşıdı. 1963 yılında gerçekleştirdiği Paris ve Viyana gezileri ise onun ufkunda yepyeni kapılar aralayacaktı. Bu şehirlerdeki kahvehaneleri gözlemledi ve büyük tekstil müzelerini gezerek giyim tarihindeki gelişmeleri inceleme şansı buldu. Avrupa'dan döndüğünde, 1964 yılında Pierre Loti Tepesi'ndeki bir dükkanı kiraladı. Burayı geleneksel Türk kahvehanesi olarak restore etti. Ayrıca bir gazetede turizm yazıları yazmak amacıyla Ege bölgesinde araştırma gezilerine çıktı.
Koleksiyonun Doğuşu ve Madeni Paraya Uzanan Şöhret
Sabiha Tansuğ, 1965 yılında gazeteci Haluk Tansuğ ile hayatını birleştirdi. Bu evlilik, onun etnografik araştırmalara daha fazla odaklanması için zemin hazırladı. Evliliğin ardından, 2000 yılına kadar aralıksız sürecek olan meşakkatli Anadolu seyahatlerine başladı. İlk kişisel sergisini 1967 yılında Avusturya'nın başkenti Viyana'da sanatseverlerin beğenisine sundu. Koleksiyonunu genişletirken, çeşitli dergilerde makaleler yazarak kültürel birikimini paylaştı. 1968 yılında darphane müdürünün daveti üzerine, kafasında Ankara gelin başı ile meşhur fotoğrafını çektirdi. Bu fotoğraf, 1971'den 1989'a kadar tedavülde kalan 50 kuruşluk madeni paraların üzerine basılarak onu ölümsüzleştirdi.
Dünya Çapında Sergiler ve Kültürel Miras
Tansuğ; Ege, Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz bölgelerini gezerek özellikle Türkmen yerleşim yerlerinden paha biçilmez kıyafetler topladı. Yıllar süren titiz çalışmalar sonucunda, 2.700 parçadan oluşan devasa bir giyim koleksiyonu meydana getirdi. Her bir parçayı ismi, kullanım şekli, sembolik anlamı ve giyen kişinin özelliklerine göre etiketleyip arşivledi. Etnolog, bu birikimini Türkmen Giyimi ve Türklerde Çiçek Sevgisi ve Sümbülname isimli iki kitapla taçlandırdı. Giyim kültürünün yanı sıra Türk hamamı, Türk kahvesi ve çiçek dili üzerine de kıymetli araştırmalar yaptı. Tansuğ, arkasında kültürel bir hazine bırakarak aramızdan ayrıldı.
Uluslararası Sergileri
- 1967 Viyana Sergisi
- 1975 Rotterdam Sergisi
- 1976 Strassburg Sergisi
- 1980 Roma La Sapienza Üniversitesi Sergisi
- 1985 Köln Sergisi
- 1988 Düsseldorf Dresdner Bank Sergisi
Başlıca Araştırma Konuları
- Giyim Kültürü
- Türk Hamamı
- Türk Kahvesi
- Çiçeklerin Dili