Dostları arasında "viking" lakabıyla tanınan Roald Engelbregt Gravning Amundsen, Güney Kutbu'na ulaşan ilk insan olmasının yanı sıra efsanevi Kuzeybatı Geçidi'ni gemiyle baştan sona aşan ilk denizci ünvanını da gururla taşımaktadır. Ünlü Norveçli kaşif, 16 Temmuz 1872 tarihinde Borge, Ostfold'da armatörlük yapan Jens Amundsen ile Hanna Sahlqvist çiftinin oğlu olarak dünyaya gelmiş ve çocukluğundan itibaren denizlere büyük bir ilgi duymuştur. Annesinin 1893 yılındaki vefatından sonra tıp eğitimini yarıda bıraktı. O sırada yirmi bir yaşındaydı. Hayatını kutup keşiflerine adamak isteyen genç adam, fok gemilerinde çalışarak denizcilik hayatına ilk adımını attı. Yıllar boyunca kutup bölgelerinde amansız maceralara atılan cesur denizci, Haziran 1928'de Barents Denizi üzerinde bir arama kurtarma uçuşu gerçekleştirdiği sırada uçağının talihsizce düşmesiyle sonsuz buzlu sularda kayboldu.
Denizlerde Uzmanlaşma ve Kuzeybatı Geçidi'nin Fethi
Denizcilik kariyerine 1893 yılında bir fok gemisinde başlayan Amundsen, dünya denizlerini gezerek tecrübe kazandı. Buharlı gemiler, bilimsel rotalar ve modern denizcilik teknikleri konusunda kendini hızla geliştirdi. Genç denizci, 1897 ile 1899 yılları arasında Belçika'ya ait bir araştırma gemisinde ikinci kaptanlık yaptı. Bu gemiyle Antarktika'da kış mevsimini geçiren ilk ekipler arasında yer aldı. Daha sonra 1901-1903 yılları arasında şu bölgeleri dolaşarak bilimsel yöntemlerini pekiştirdi:
- Novaya Zemlya
- Spitzberg
- Doğu Grönland
Kuzey Kutbu kâşifi ve zooloji profesörü Fridtjof Nansen'in teşvikleriyle Amundsen, büyük bir hedef belirledi. Bu hedef, Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus'u bağlayan gizemli deniz yolunu bulmaktı. Bunun üzerine 22 metre uzunluğunda ve 47 ton ağırlığındaki tek direkli Gjöa yelkenlisini satın aldı. Küçük ekibiyle birlikte 16 Haziran 1903'te Oslo Limanı'ndan demir alarak bilinmeze doğru yola koyuldu. Zorlu buzullarla mücadele eden Amundsen, iki yıl sonra Beaufort Denizi'ne ulaşmayı başardı. Burada, Herschel Adası yakınlarında mola vererek Grönland üzerinde 800 kilometrelik bir gözlem uçuşu gerçekleştirdi. Ayrıca küçük gemisiyle manyetik kutup noktasını John Ross'a kđyasla çok daha net bir şekilde belirledi. Nihayet 30 Ağustos'ta Bering Boğazı'nı geçip Alaska'nın Nome bölgesine ulaştığında, Kuzeybatı Geçidi tamamen aşılmıştı. Böylece Atlas Okyanusu'nu Büyük Okyanus'a bağlayan bu efsanevi deniz yolunu tamamlayarak Baffin Körfezi'nden Bering Boğazı'na gemisiyle kesintisiz şekilde geçen tarihteki ilk kaptan olarak adını altın harflerle yazdırdı.
Güney Kutbu Yarışı ve Tarihi Antarktika Zaferi
Kuzeybatı Geçidi fatihinin asıl hayali Kuzey Kutbu'na ulaşmaktı. Fakat ABD'li kaşifler Robert Edwin Peary ve Frederick Cook'un 6 Nisan 1909'da hedefe ulaştığını öğrendi. Bunun üzerine planlarını hızla değiştiren Norveçli denizci, 1910 yılında rotasını Güney Kutbu'na çevirdi. Keşif gemisi Fram ile 1911 yılında Antarktika'daki Edward VII Toprağı'na ulaştı. İlginçtir ki, gemi yola çıktığında kaptan ve iki yardımcısı dışındaki mücettebat asıl varış noktasından tamamen habersizdi. Mücettebata gerçek hedef çok sonra açıklandı.
Ekip, köpekler, kızaklar ve tonlarca erzakla Balina Koyu'na kamp kurdu. Amundsen, kutup köpeklerini önce kızak çekimi, ardından da gñda kaynağı olarak kullanmayı tasarlamıştı. Güneşin doğuşunu takiben ağustos sonunda yola çıkmayı planlasa da aşırı soğuğa rağmen 8 Eylül'de ilk denemesini yaptı. Ancak 12 Eylül'de sıcaklık -56°C'ye kadar düşünce ekip acilen bir igloo inşa ederek geri dönmek zorunda kaldı. Bu başarısız denemenin ardından 19 Ekim'de dört kişi, dört kızak ve 52 köpekle beraber ikinci kez yola çıktı.
Sarp buzul yollarını aşarak daha sonra Axel Heiberg Buzulu adı verilecek dik yamaçları tırmandılar. Antarktika Platosu'na ulaşana kadar köpeklerin bir kısmı öldü, kalanların 18 tanesi ise plan gereği öldürüldü. Ekip, bu köpeklerin etlerini kendileri ve hayatta kalan hayvanlar için besin olarak sakladı. Nihayet yola çıktıktan 56 gün sonra, 14 Aralık 1911'de rakibi Robert Falcon Scott'tan 35 gün önce Güney Kutbu'na ulaştı. Kutup noktasına bir çadır ile Norveç Kralı'na yazılmış bir mektup bıraktı. Mektubu kendisinden sonra gelecek olan Scott'ın yerine ulaştırmasını rica etti. Amundsen'in büyük bir titizlikle planladığı ve gidiş dönüş dahil toplamda 99 gün süren bu devasa kutup seferi, 25 Ocak 1912'de 3440 kilometrelik zorlu yolun başarıyla geride bırakılmasıyla tamamlandı.
Havadan Keşifler ve Kayıp Arkadaşın Peşinde Son Yolculuk
Avustralya'nın Hobart şehrine 8 Mart 1912'de ulaşan Amundsen, önce kardeşine telgraf çekti ve ardından konferanslar planladı. Norveç Kralı Haakon, 20 Ağustos 1912'de keşif ekibini Güney Kutbu Madalyası ile onurlandırdı.
Norveç'e döndükten sonra bir gemicilik şirketi kuran kaşif, artık Kuzey Kutbu'na hava yoluyla gitmeyi planlıyordu. Amerikalı Lincoln Ellsworth ile 1925'te gerçekleştirdikleri uçuşta kutup noktasına 280 kilometre kadar yaklaştılar. Bir yıl sonra İtalyan havacı Umberto Nobile ile Norge adlı balona binerek Spitzberg'den havalandılar. Tarihler 12 Mayıs 1926'yı gösterdiğinde, Amerikalı kaşif Richard Evelyn Byrd ile aynı gün Kuzey Kutbu'nu havadan aşmayı başardılar. Bu uçuşun ardından Alaska'daki Point Narrow bölgesine inmeyi başardılar.
Ancak bu gökyüzü ortaklığı hüzünlü bir şekilde son buldu. Umberto Nobile'nin 1928 yılında zeplinle uçarken kaza geçirdiğini öğrenen Amundsen, onu aramak için 16 Haziran'da harekete geçti. Latham adındaki su uçağıyla Kuzey Kutbu'na doğru yola çıkan kaşiften 18 Haziran 1928 gününden sonra haber alınamadı. Arama ekipleri Nobile ve arkadaşlarını kurtarmayı başardı. Fakat Kuzey Buz Denizi'ndeki Barents Denizi sularına düşen 56 yaşındaki Amundsen'in izine bir daha asla rastlanamadı.