Türkiye’de çay tarımı faaliyetlerinin başlamasına ve yayılmasına öncülük eden değerli ziraatçi ve eğitimci Zihni Derin, ülkemizin tarım tarihindeki en vizyoner şahsiyetlerdendir. 1880 yılında Muğla'da doğan ve 25 Ağustos 1965'te Ankara’da vefat eden bu kıymetli isim, halk arasında haklı olarak “çayın babası” unvanıyla tanınmaktadır. Rus Devrimi’nin ardından Batum sınırının kapanmasıyla Doğu Karadeniz'de baş gösteren işsizlik ve güvenlik sorunlarına çare aramak amacıyla yola çıkmıştı. Rize dolaylarındaki çalışmalarıyla tarımda yeni bir çığır açtı.
Anadolu Topraklarında Yetişen Bir Tarım Uzmanı
Muğla’nın saygın aileleyen Kuloğulları’na mensup Mehmet Ali Bey’in oğlu Zihni Derin, çocukluğunu bu güzel Ege şehrinde geçirdi. Eğitim hayatına yerel düzeyde adım atan başarılı ziraatçinin akademik gelişim kronolojisi şu şekildedir:
- 1897 yılında Muğla İdadisi bünyesindeki eğitimini başarıyla tamamladı.
- 1900 senesinde Selanik Ziraat Ameliyat Mektebi mezunları arasına adını yazdırdı.
- 1904 yılında ise Halkalı Ziraat Mektebi Âlisi diplomasını alarak yükseköğrenimini bitirdi.
Toprağa ve üretime olan ilgisi onu tarım eğitimine yönlendirdi. Genç ziraat uzmanı, memuriyet hayatına 1905 yılında Aydın İli Orman ve Maden Muamelat Kâtipliği göreviyle başladı. Kısa sürede yeteneğiyle öne çıkan Derin, Rodos’ta o dönemki ismiyle Cezayir-i Bahr-i Sefid Eyaleti yani Akdeniz Adaları ili bünyesinde Orman Müfettiş Kâtibi olarak görev yaparken, ardından Gediz ve Simav ilçelerinde Orman Müfettiş Vekilliği görevini üstlendi. Bu başarılı çalışmalarının ardından 1907 yılında resmen Orman Müfettişi kadrosuna yükseldi. Zihni Derin, 1909 yılından 1912 yılına kadar Selanik Ziraat Mektebi bünyesinde kimya, ziraat sanatları ve jeoloji öğretmenliği yaptı. Bu süreç, onun mesleki bilgi birikimini genç nesillere aktardığı kıymetli bir dönem oldu. Ayrıca 1911 senesinde Selanik’te Maide Hanım ile dünya evine girdi. Bu evlilikten çiftin üç evladı dünyaya geldi.
Bursa'dan Ankara'ya: Milli Mücadele Yılları
Zihni Derin, 1914 ile 1920 yılları arasında Bursa’da öğretmenlik yaparak mesleğini icra etmeye devam etti. Bu süreçte Bursa Milli Eğitim Müdür Vekilliği gibi idari ve mühim bir görevi de üstlendi. Ancak Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki hareketli günler ve ardından gelen işgal süreçleri onun da yaşam çizgisini değiştirdi. Bursa’nın 1920 yılında Yunan kuvvetlerince işgal edilmesinden hemen önce şehirden ayrılarak Ankara’ya geçmeyi başardı. Ankara’da kurulan Milli Mücadele Hükûmetinin İktisat Bakanlığında ilk Tarım Genel Müdürü olarak görevlendirildi. Bu kritik makamda 1924 yılına kadar vazifesini sürdürdü. Ankara’daki bu yoğun mesaisi esnasında, 1921 yılının Nisan ayında ehemmiyetli bir komisyonda yer aldı. Bakanlık temsilciliklerinin katılımıyla toplanan bu kurulda İktisat Bakanlığı’nı tek başına başarıyla temsil etti.
Doğu Karadeniz'in Makus Talihini Değiştiren Çay Raporu
Rus Devrimi'nin meydana gelmesinin akabinde Batum sınır kapısının kapanması, Doğu Karadeniz bölgesinde ciddi bir işsizlik ve güvenlik bunalımına yol açmıştı. Yaşanan bu toplumsal bunalım karşısında Ankara hükûmeti, bölge halkına yeni iş imkanları ve sürdürülebilir geçim kaynakları yaratmak amacıyla detaylı incelemelerde bulunması için Zihni Derin'i görevlendirdi. Karadeniz yollarına düşen vizyoner ziraatçi, Halkalı Yüksek Ziraat Mektebi öğretmenlerinden Ali Rıza Bey'in 1917 yılında Batum'da yaptığı incelemeler neticesinde kaleme aldığı önemli bir raporu okudu. Rapor, iklim ve toprak yapısının elverişliliği nedeniyle Rize dolaylarında çay yetiştirilmesinin son derece mümkün olduğunu bilimsel gerekçelerle açıklıyordu. Bu eşsiz rapordan ilham alan Zihni Derin, Ali Rıza Bey’in hazırladığı verileri Rize'de toplanan yerel komisyon üyelerine bizzat okudu. Yapılan bu tarihi sunumun ardından komisyon, çay tarımı uygulamasını fiilen başlatmak adına bölgede bir fidanlık kurulmasını kararlaştırdı. Rize’de kurulan bu mütevazı fidanlık, Türkiye’de çay tarımının başlamasına ve yayılmasına giden yoldaki en somut adım oldu.