Olof Palme Kimdir?

Kuzey Avrupa'nın refah devleti modelini şekillendiren efsanevi lider Sven Olof Joachim Palme, 28 Şubat 1986 akşamı Stockholm'de eşiyle birlikte sinemadan dönerken uğradığı hain bir suikast sonucu 59 yaşında hayatını kaybetti. İsveç Sosyal Demokrat Partisi'nin karizmatik lideri ve ülkenin iki dönem başbakanlığını üstlenen Palme, muhafazakar ve aristokrat bir aileden gelmesine rağmen hayatını ezilen halkların haklarını savunmaya ve silahsızlanmaya adadı.

Sıra Dışı Bir Aristokratın Siyasi Doğuşu

Palme, 30 Ocak 1927 tarihinde İsveç'in başkenti Stockholm'ün elit semtlerinden Östermalm'de, varlıklı ve muhafazakar Lutheran bir ailenin çocuğu olarak doğdu. İş insanı olan babası Gunnar Palme, o henüz altı yaşındayken öldü. Annesi Elisabeth von Knieriem tarafından büyütülen Palme, narin ve hastalıklı bir çocukluk geçirdi. Sağlık sorunları yüzünden eğitimini özel öğretmenlerden aldı. Bu özel süreçte dehasını kanıtlayarak çocuk yaşta Almanca ve İngilizceyi akıcı şekilde öğrendi. Lise eğitimini Sigtunaskolan Humanistiska Läroverket'te başarıyla tamamladı.

İkinci Dünya Savaşı'nın son döneminde, Ocak 1945'te orduya çağrıldı. 1945-1947 yılları arasında Svea Topçu Alayı'nda zorunlu askerlik yaptı. Disipliniyle öne çıkarak 1946'da topçu yüzbaşı rütbesiyle yedek subay oldu. Terhisinin ardından Stockholm Üniversitesi'ne kaydoldu. Kazandığı bursla ABD'de Ohio'daki Kenyon College'da 1947-1948 yılları arasında okudu. Mezuniyeti takiben ABD ve Meksika'da otostopla seyahat etti. Bu yolculuk, onun adalet arayışını ve dünya görüşünü derinden etkiledi. Ülkesine dönerek hukuk eğitimini tamamladı.

İskandinav Modelinin Mimarlığı ve Refah Reformları

Siyasi kariyerine 1949'da Sosyal Demokrat Parti'ye katılarak başladı. Genç yaşta gösterdiği başarılar sayesinde 1957'de milletvekili olarak parlamentoya girdi. 1960'ların başında Uluslararası Yardım Ajansı (NIB) bünyesinde gelişmekte olan ülkelere yönelik eğitim ve yardım projelerini yönetti. 1963'te Portföysüz Bakan olarak kabineye adım attı. Başbakan Tage Erlander'e en yakın siyasi danışmanlık görevini yürüttü. 1965'te Uğaştırma ve Haberleşme Bakanlığı, 1967'de ise Eğitim Bakanlığı görevlerini üstlendi. Eğitim Bakanlığı döneminde, üniversite reformlarına karşı çıkan sol görüşlü öğrencilerin şiddetli eleştirilerine maruz kaldı.

Tage Erlander'in 1969'da istifasının ardından partinin yeni lideri ve 14 Ekim 1969'da İsveç Başbakanı seçildi. Bu görevini 1976'ya kadar sürdürdü. Daha sonra 1982-1986 yılları arasında ikinci kez başbakanlık koltuğuna oturdu. Başbakanlığı süresince gerçekleştiği önemli reformlar şunlardır:

• İşçi sendikalarının yetki ve nüfuzunu artıran düzenlemeler yaptı.
• Sağlık ve sosyal yardım sistemini en kapsamlı şekilde yeniden yapılandırdı.
• Kraliyete ait yüzyıllardır süregelen siyasi yetkileri tamamen kaldırdı.
• Okul öncesi eğitim için modern anaokullarının açılmasına öncülük etti.
• Kadınların iş hayatına katılımını teşvik eden yasal adımlarla cinsiyet eşitsizliğiyle mücadele etti.

Ateist bir dünya görüşüne sahip olan Palme, özel hayatında iki evlilik gerçekleştirdi. 1949-1952 yılları arasında Jelena Rennerova ile evli kaldı. İkinci evliliğini 1956 yılında Lisbeth Palme ile yaptı ve bu birliktelik vefatına kadar sürdü. Bu evlilikten Joakim (1958), Mårten (1961) ve Mattias Järvinen (1968) isimlerinde üç erkek çocuğu oldu.

Küresel Düzene Başkaldıran Ses ve Karanlık Suikast

Uluslararası arenada hiçbir güç odağına boyun eğmeyen Palme, hem ABD'yi hem de Sovyetler Birliği'ni sertçe eleştirdi. Sovyetlerin 1968'deki Çekoslovakya işgaline karşı sesini yükseltti. Amerikalıların 1972'deki Kuzey Vietnam bombardımanını, Nazi kamplarındaki katliamlarla özdeşleştirdi. Bu cesur kıyaslama, Washington ile Stockholm arasındaki ilişkileri dondurdu. Geri adım atmayan lider, 1973 yılında New York Times'a verdiği mülakatta bu sözlerinden pişman olmadığını belirterek şöyle dedi: "Pişman değilim çünkü bu dünyada birilerinin sizi dinlemesi için bağırarak konuşmanız gerekiyor. Bu konuda sessiz kalamam ve susmam konusundaki baskılara boyun eğemem."

Ezilenlerin koruyucusu olan Palme, Güney Afrika'daki ırkçı rejimi "bilhassa tüyler ürpertici" olarak nitelendirerek Afrika Ulusal Kongresi'ne (İngilizce kısaltmasıyla ANC) mali destekte bulundu. İspanya'daki diktatör Franco yönetimini "Allah'ın belası katiller" sözleriyle lanetledi. Nükleer silahsızlanma için aktif kampanyalar yürütühen Palme, 1980'lerdeki İran-Irak Savaşı'nın sonlandırılması için arabuluculuk görevi üstlendi. Siyasi yaşamında net tavırlar alan başbakanın döneminde, İsveç hükümeti PKK'yı bir terör örgütüleri listesine dahil ettiğini de resmen duyurmuştu.

Bu öncü devlet adamı, 28 Şubat 1986'da Stockholm'de eşiyle birlikte sinema salonundan çıkıp evine yürürken arkadan sokulan kimliği belirsiz bir kişi tarafından yakın mesafeden vurularak suikasta kurban gitti. Katilleri yıllarca bulunamadı. Ancak 2020 yılında davanın başsavcısı Krister Petersson, tekil katil zanlısının 2000 yılında yaşamını yitiren Stig Engström olduğuna dair kesin kanaate varıldığını açıkladı. Sorgulama ihtimali kalmadığı gerekçesiyle bu tarihi suikast dosyası resmen kapatıldı.