Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden biri olan II. Abdülhamid devrinde, 1839 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Mehmed Memduh Paşa, uzun yıllar Dahiliye Nazırlığı yaparak devletin idari mekanizmasında çok kritik roller üstlenmiş önemli bir devlet adamıdır. Bürokrasinin zirvesine tırmanan bu isim, Mazlum Mustafa Fehmi Paşa'nın oğludur. İlk eğitimini Beyazıt ve Valide rüştiyelerinde tamamlayan genç Memduh, devlet hizmetine ilk adımını 1853 senesinde Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi'ne girerek attı. Buradaki mesai sürecinde edindiği pratik bilgileri, kişisel çabaları ve özel eğitimiyle harmanlayarak kendisini geleceğin parlak idarecisi olarak yetiştirmeyi başardı. Geleceğin padişahı II. Abdülhamid ile veliahtlık döneminden itibaren kurduğu yakın dostluk, onun bürokrasi basamaklarını hızla tırmanmasında belirleyici bir etken oldu.
Bürokrasi Basamakları ve Valilik Görevleri
Devlet hizmetinde gösterdiği liyakat sayesinde Mehmed Memduh Paşa, 20 Ekim 1881 tarihinde Şura-yı Umur-ı Maliye memurluğuna atandı. Bu görevin ardından 13 Kasım 1882'de Şura-yı Devlet üyeliğine getirilerek merkez bürokrasisinde daha etkili bir konuma ulaştı. Aynı zamanda Askeri Ceza Kanunu'nun incelenmesi için kurulan özel komisyonda görev aldı. Şura-yı Devlet İstinaf ve Temyiz mahkemelerinde yürüttüğü üyeliklerle hukuki alanda da tecrübe kazandı. Padişahın idari reformlar çerçevesinde memur alımlarını standartlaştırmak amacıyla kurduğu Memurin-i Mülkiyye Komisyonu bünyesinde de aktif görev aldı. Merkezdeki bu başarıları, onu taşra idaresinde de önemli sorumluluklar üstlenmeye sevk etti. Paşa'nın Anadolu'daki idari kariyeri şu valilik görevleriyle şekillenmiştir:
- 15 Temmuz 1887 tarihinde atandığı Konya valiliği
- 9 Nisan 1889 tarihinde başladığı Sivas valiliği
- 13 Aralık 1893 tarihinde üstlendiği Ankara valiliği
Bu valilikler sırasında bölgelerin kalkınması ve asayişinin sağlanması için önemli adımlar attı.
Dahiliye Nezareti ve Meşrutiyet Dönemi
Kıbrıslı Kamil Paşa'nın sadareti döneminde, 31 Ekim 1895 tarihinde Dahiliye Nazırı olarak kabineye dahil oldu. Bu görevde tam on üç yıl boyunca kesintisiz kalabilmesi, II. Abdülhamid ile yakaladığı siyasi uyumun açık bir göstergesidir. Nitekim Kamil Paşa'dan sonra sırasıyla Halil Rifat Paşa, Mehmed Said Paşa ve Mehmed Ferid Paşa hükûmetlerinde de koltuğunu korumayı başardı. İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesinin ardından kurulan ilk kabinede yine aynı ünvanla yer aldı. Ancak Mehmed Said Paşa başkanlığında kurulan bu yeni idarenin meşrutiyet ruhunu tam yansıtmadığı gerekçesiyle kamuoyunda büyük tepkiler oluştu. Gelişen toplumsal muhalefet neticesinde, Mehmed Memduh Paşa 1 Ağustos 1908 tarihinde bakanlık görevinden istifa etmek mecburiyetinde kaldı.
Sürgün Yılları, Edebi Yönü ve Son Günleri
İstifasının hemen ardından tutuklanan eski nazır, Zaptiye Nezareti'ndeki bir aylık zorunlu ikametin ardından, yeni yönetimin 'Hükûmet-i Hamîdiyye Enkazı' olarak nitelendirdiği tasfiye listesine dahil edilerek sürgüne gönderilmiştir. Tüm resmi rütbeleri "efendi" derecesine düşürülen yüz altı kişilik bu listenin üçüncü sırasında yer alıyordu. Önce Büyükada'ya gönderildi, oradan da Sakız Adası'na sürgün edildi. İtalya'nın Trablusgarp'ı işgal etmesiyle gelişen siyasi süreçte, sürgünlerin Sakız'dan ayrılmasına onay verilince İzmir'e geçti. Kısa süre sonra ilan edilen genel af vesilesiyle nihayet çok sevdiği İstanbul'a geri dönebildi. Geri kalan ömrünü münzevi bir şekilde tamamladı. Son yıllarında ciddi sağlık sorunlarıyla mücadele etti. 9 Nisan 1925 tarihinde Kireçburnu'nda bulunan yalısında hayata gözlerini yumdu. Cenazesi, kendi vasiyeti doğrultusunda Fatih Çarşamba semtinde yer alan İsmet Efendi Derâhı haziresine defnedildi. Memuriyete ilk başladığı dönemde kalemde Memduh ismini tercih eden devlet adamı, gençlik yıllarından itibaren büyük bir tutkuyla yazdığı şiirlerinde ise Faik mahlasını kullanmıştır. Şiirlerinin yanı sıra kaleme aldığı düz yazı eserleri, genellikle dönemin siyasi yapısına dair gözlem, analiz ve çözüm önerileri içeren risalelerden oluşmaktadır.