Said Paşa Kimdir?

Osmanlı İmparatorluğu'nun Mısır eyaletinde 1854-1863 yılları arasında valilik yapan Mehmed Said Paşa, modern reformları ve vizyoner projeleriyle tanınan bir devlet adamıdır. 1822 yılında Mısır'ın başkenti Kahire'de dünyaya gelen Said Paşa, ünlü vali Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın oğludur. Paris'teki denizcilik eğitiminin ardından rütbeleri hızla tırmanmıştır. Valiliği döneminde Süveyş Kanalı imtiyazını vererek dünya ticaret haritasını kökten değiştirecek adımı atmıştır. 41 yıllık kısa ömrüne devasa bayındırlık işleri sığdıran Paşa, 1863 yılında İskenderiye'de hayata gözlerini yumuştur.

Fransız Rüzgârıyla Şekillenen Bir Denizci

Said Paşa, çocukluk yıllarından itibaren denizciliğe büyük ilgi duymuştur. Babasının teşvikiyle Paris'e gönderilmiş ve eğitimini Fransa'da tamamlamıştır. Mısır'da bulunduğu dönemde Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps ile yolları kesişmiştir. Lesseps, genç Said'in hem hocası hem de en yakın dostu haline gelmiştir. Kendisini aşırı kilolarından kurtulmak amacıyla spora yönlendirerek aralarındaki bağın güçlenmesini sağlayan hocası Lesseps, ilerleyen yıllarda Said Paşa'nın alacağı birçok kritik kararda başrol oynayacaktır. Bahriye subayı olarak Mısır donanmasında başarıyla görev almıştır. Babasının vefatından hemen önce Mısır Donanması Seraskeri rütbesine getirilmiştir. Genç yaşlarda diplomatik misyonlar da üstlenen Said Paşa, vergi müzakereleri için İstanbul'a gönderilmiştir. Babasının elçisi olarak Mısır meselesinin çözümü vesilesiyle padişaha teşekkürlerini sunmak üzere 1841'de ve ardından askeri tatbikatları yerinde incelemek amacıyla 1842'de İstanbul'a yaptığı ziyaretler, genç paşanın askeri ufkunu genişletmiştir. Bu ziyaretlerde denizcilik bilgisinden dolayı kendisine bahriye ferikliği unvanı takdim edilmiştir. O dönemde valilerin albay rütbesinden yüksek unvan vermesi yasak olduğundan, bu rütbe bizzat padişah tarafından verilmiştir.

Valilik Mücadelesi ve Kırım Savaşı Cephesi

Mısır Valisi I. Abbas Hilmi Paşa'nın 1854 yılında öldürülmesiyle yönetimde büyük bir kriz patlak vermiştir. Eldeki fermanlar uyarınca yönetimin Said Paşa'ya geçmesi yasal bir zorunluluk olsa da, saray çevresindeki bazı grupların merhum Abbas Paşa'nın oğlu İlhami Paşa'yı tahta çıkarma gayretleri büyük direnç yaratmıştır. Sekiz gün süren iktidar çatışmasının ardından Said Paşa kontrolü sağlayarak Mısır valisi ilan edilmiştir. Vali olduktan hemen sonra İstanbul'a giderek padişaha bağlılığını sunmuştur. O dönemde Kırım Harbi tüm hızıyla sürmektedir. Vali, cepheye yardım amacıyla Mısır askerlerini yollamıştır. Özellikle Silistre savunmasında destan yazan Mısır birlikleri, padişahın büyük takdirini kazanmıştır. Bu başarılar üzerine Sultan Abdülmecit, Mısır ordusunun mevcudunun otuz bin askere çıkarılmasına müsaade etmiştir.

Ekonomik Reformlar ve Süveyş Kanalı Rüyası

Batıcı bir vizyonla iktisadi reformlara girişmiştir. Yabancı sermayeyi Mısır'a çekmek amacıyla 1854 yılında ülkenin ilk bankasını kurarak finansal altyapıyı güçlendirmiştir. Bununla birlikte, yarım kalan Kahire-İskenderiye demir yolunu tamamlamış ve ulaşım ağını Süveyş'e kadar uzatmıştır. Avrupalı şirketlere verilen imtiyazlarla Kahire, İskenderiye ve Süveyş şehirleri arasında modern telgraf hatları döşenmiştir. Said Paşa'nın tarım sektöründe gerçekleştirdiği en köklü devrim, Saidiye Layihası adıyla bilinen toprak reformudur. Bu düzenleme sayesinde Mısır köylüsü ilk kez toprak üzerinde mülkiyet, satış ve ipotek haklarına sahip olmuştur. Toprakların miras yoluyla sonraki nesillere aktırılmasını sağlayan bu yasa, geleneksel feodal düzeni tamamen ortadan kaldırmıştır. Köy topraklarının yeniden paylaştırılması yetkisini yerel yöneticilerden alan vali, tekelleşmeyi önleyerek bireysel vergi sistemini getirmiştir. Saidiye Lâyıhası ile Mısır köylüsüne şu haklar tanınmıştır:

• Toprağı erkek varislere bırakabilme yetkisi
• Beş yıl boyunca işlenen ve vergisi ödenen toprak üzerinde mülkiyet elde etme
• Arazi üzerinde satış ve ipotek yapabilme özgürlüğü

Eski dönemlerden kalan ağır angarya vergilerini kaldırarak halkın refah düzeyini artıran bu düzenlemelerin yanı sıra, tıkanmış olan tarımsal sulama kanallarını temizleterek nehir taşımacılıgında Avrupalıların etkinliğini artıran Nil Taşımacılık Şirketi imtiyazını vermiştir. Çocukluk arkadaşı Ferdinand de Lesseps'e Süveyş Kanalı'nı açma imtiyazını veren Said Paşa, İngiltere ve Osmanlı hükümetlerinin sert muhalefetine rağmen 1858 yılında şirketin kurulmasını ve 1859'da kazı çalışmalarının başlamasını sağlamıştır. Bu devasa su yolu projesinin Akdeniz kıyısındaki liman kenti, valinin anısını yaşatmak üzere Port Said olarak isimlendirilmiştir.

Sudan Siyaseti, Eğitim Çelişkileri ve Dış Borç Kıskacı

Mısır sınırlarını aşarak Sudan bölgesine de özel ilgi gösteren Said Paşa, Hartum'da modern eğitim kurumları inşa ettirmiştir. 1857 yılındaki Sudan seyahatinde sahradaki posta ve ulaşım ağını güçlendirirken, bölgedeki köle ticaretini yasaklamak için askeri karakollar kurmuştur. Ancak Sudan'daki bu ilerlemeci politikalara rağmen, Mısır'daki genel eğitim kalitesi babasının döneminin gerisinde kalmıştır. Eski okulların pek çoğu kapatılmış, tıp mektebi gibi hayati kurumlar ise eski verimliliğini yitirmiştir. Vali, bu gerilemeyi önlemek için İskenderiye'de yeni bir denizcilik okulu ve Kahire'de mühendislik mektebi kurmuştur. En çok eleştirildiği konu ise 1862 borçlanmasıdır. İstanbul yönetiminin itirazlarına rağmen, Saxe-Meiningen Bankası'ndan alınan bir milyon iki yüz bin sterlinlik dış borç Mısır'ı sarsmıştır. Yüzde yedi faizli bu yüksek borçlanma, Mısır maliyesini Avrupalı alacaklıların doğrudan denetimine açık hale getirmiştir. 18 Ocak 1863'te İskenderiye'de 41 yaşında hayata gözlerini yuman reformcu valinin ardından Mısır'ın yönetimi İsmail Paşa'ya geçmiştir.