Mustafa Fehmi Kubilay, 23 Aralık 1930 tarihinde İzmir'in Menemen ilçesinde asteğmen olarak vatani görevini yaparken gerici bir grubun saldırısı sonucu hayatını kaybetmiştir. Genç yaşta Cumhuriyet değerlerini savunmak uğruna canını feda eden bu idealist öğretmen, tarihimize derin bir iz bırakmıştır. Menemen Olayı olarak adlandırılan bu kanlı kalkışma, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında yüzleştiği en kritik dönemeçlerden biridir. Genç subayın katledilmesiyle başlayan hadiseler, ülkede geniş yankı bulmuş ve cumhuriyet rejimi karşıtlarının tasfiyesinde önemli bir dönüm noktası olmuştur.
Zorluklarla Dolu Bir Gençlikten Öğretmenlik Yıllarına
İzmir Muallim Mektebi ve Antalya Öğretmen Okulu sınavlarını kazanan genç Mustafa Fehmi, 1906 yılında Adana'nın Kozan ilçesinde doğmuştur. Girit kökenli bir ailenin ferdi olan gencin annesi Zeynep, babası ise Hüseyin'dir. Kozan'da bir terzinin yanında çıraklık yaparken eğitim aşkıyla yola çıkmıştır. Farklı şehirlerde sürdürdüğü öğrenimini 1926 senesinde Bursa Öğretmen Okulu'ndan mezun olarak tamamlamıştır. Mesleğine başladıktan bir süre sonra, vatani görevi için İzmir'in Menemen ilçesinde yer alan 43. Piyade Alayı'na gönderilmiştir. Burada asteğmen rütbesiyle yedek subay olarak askerliğini ifa etmekteydi.
Menemen Meydanında Karanlık Bir Kalkışma
Manisa kökenli Nakşibendi tarikatını yaymakla görevli Laz İbrahim'in yönlendirdiği bir grup, 23 Aralık 1930 sabahı Menemen'de ortaya çıktı. Camiden aldıkları Yeşil Sancak'ı belediye meydanına diken sarıklı ve cübbeli altı şahıs, halkı şeriat bayrağı altında toplanmaya çağırdı. Elebaşı Derviş Mehmet kendisini Mehdi ilan ederek dini korumak için geldiklerini haykırdı. Meydanda esnafı dükkanlarını kapatmaya zorlayan isyancılar, hilafet ordusunun şehri kuşattığı yalanını yayarak çevredekileri korkutmuşlardır. Saldırganlar arasında şu isimler öne çıkmaktaydı:
- Giritli Derviş Mehmet
- Şamdan Mehmet
- Sütçü Mehmet Emin
- Nalıncı Hasan
- Küçük Hasan
Cumhuriyetin Koruyucuları ve Acımasız Katliam
Askeri birliğin durumdan haberdar olmasıyla, Alay Komutanı genç asteğmen Kubilay'ı 26 kişilik bir müfrezeyle olay yerine sevk etti. Kubilay, silahlı isyancıları ikna etmek amacıyla yalnız başına kalabalığın arasına girdi. Bu sırada gruptan açılan ateşle yaralandı. Askerlerin silahlarında yalnızca manevra fişekleri bulunması nedeniyle ateşlerine etkili bir cevap verilemedi. Bunu fırsat bilen Derviş Mehmet, kurşun geçirmediği yalanıyla halkı kandırdı. Yaralı subay yakındaki cami avlusuna sığındıysa da, peşiden gelen saldırganlar tarafından acımasızca katledildi. Derviş Mehmet, testere ağızlı bağ bıçağıyla gencin başını gövdesinden ayırdı. Kesilen başı yeşil bayrağın sopasına bağlayan gericiler, çevredekilerin sessiz bakışları altında gösterilerine devam etti.
Olay yerine yardıma koşan kahraman mahalle bekçileri Hasan ve Şevki de isyancıları durdurmaya çalışırken şehit düştüler. İlerleyen dakikalarda alaydan gelen büyük askeri birliğin müdahalesiyle çatışma çıktı. Bu sırada isyanın elebaşı Derviş Mehmet vurularak etkisiz hale getirildi. Kaçan ve saklanan diğer isyancılar ise güvenlik güçlerince kısa sürede yakalandı.
Sıkıyönetim ve Divan-ı Harp Yargılamaları
Bu vahşete karşı devletin tepkisi çok sert oldu. 31 Aralık 1930'da Menemen'de, 1 Ocak 1931'de ise Balıkesir ile Manisa'da sıkıyönetim ilan edildi. Orgeneral Fahrettin Altay komutasında yürütülen süreçte, General Mustafa Muğlalı başkanlığında bir askeri mahkeme olan Divan-ı Harp kuruldu. Doğrudan veya dolaylı olarak bu ayaklanmaya katıldığı saptanan 105 sanık adalet önüne çıkarıldı. Anayasayı zorla değiştirmeye teşebbüs, eyleme iştirak ve tarikat ayinleri düzenleme gibi suçlardan yargılanan sanıklardan 37'si idama mahkum edildi. Bu mahkumlardan yaşı küçük olan 6 kişinin cezası ağır hapse çevrilirken, TBMM Adalet Divanı iki kişinin cezasını 2 yıl hapse indirdi. Geriye kalan 28 kişi 3 Şubat 1931 gecesi Menemen'de idam edildi. Ayrıca mahkemede 40 kişi salıverildi, 27 sanık beraat etti ve 41 kişi de farklı hapis cezaları aldı.
Bölgedeki sıkıyönetim, 28 Şubat 1931'de Manisa ve Balıkesir'den, 8 Mart 1931'de ise Menemen'den tamamen kaldırıldı. Cumhuriyet düşmanlarının katlettiği bu üç kahraman için Menemen'de görkemli bir anıt dikildi. Mezun olduğu Bursa Öğretmen Okulu'na ise genç öğretmenin büstü yerleştirildi.
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, yaşananların ardından düzenlediği Ege gezisinde cumhuriyete yönelik bu gerici teşebbüsün tehlikesine işaret etmiştir. Atatürk, halkın iyi niyetini suistimal edenlerin her zaman milletin karşısındaki en büyük düşman olduğunu vurgulayarak, bu vahşeti sessizce izleyenlerin de saldırganlarla aynı zihniyeti paylaştığını söylemiştir.