Anadolu coğrafyasının kültür ve siyaset tarihine yön veren en kudretli şahsiyetlerden biri olan Karamanoğlu Mehmet Bey, Türkçeyi beyliğin resmi devlet dili ilan ederek tarihimizde derin izler bırakmıştır. Bu tarihi adımı, Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıfladığı dönemde halkın öz kültürünü korumak adına 13 Mayıs 1277 tarihinde Konya’da atmıştır. Resmi dil olarak Arapçanın, edebiyatta ise Farsçanın hakimiyet kurduğu bir dönemde öz dilin sancaktarlığını yapmıştı. Türkçe fermanı, milli kimliğe vurulmuş altın bir mühür dür. Ermenek yöresinde 1240 senesinde doğan Mehmet Bey, askeri dehasıyla da ün kazanmış bir liderdir.
Boyların Göçünden Beyliğin Kuruluşuna Uzanan Yol
Oğuzların Afşar boyuna mensup olan bu Türkmen boyu, 13. yüzyılın ilk yarısında önü alınamaz şekilde şiddetlenen Moğol istilasından kaçarak ata yurtlarını tamamen terk edip batı yönünde uzaklaşmak mecburiyetinde kalmışlardı. Göç yolunda evvela Azerbaycan ve Şirvan taraflarına ulaşan nüfus, ardından güney Anadolu sınırlarına süzülmüştür. Selçuklu Sultanı I. Alaaddin Keykubad, 1228 senesinde bu yıldız boyu Mersin, Mut ve Gülnar bölgelerine yerleştirmiştir. Daha sonra Türkmenlere Ermenek ve dolayları yurtluk verilmiştir. Bu dönemde Türkmen topluluğunun sevk ve idaresini Nûre Sûfî b. Sâdeddin üstlenmiştir. Ereğli'yi Hristiyanlardan kurtararak topraklarını genişleten Nûre Sûfî'nin vefatıyla yerine oğlu Kerimüddin Karaman Bey geçmiştir. Moğol tazyikiyle sarsılan Anadolu Selçuklu idaresindeki boşluktan istifade eden Karaman Bey, bölgede önemli kalelere taarruzlar düzenlemiştir. Ermenek’i ele geçirerek Ermenek Beyi unvanını almış ve bağımsız yönetimin temelini atmıştır. Karaman Bey, 1253 yılındaki Konya taarruzunda savaş meydanında can vermiştir.
Zorlu Yıllar ve Askeri Dehanın Doğuşu
Babasının vefatı sonrasında en büyük oğul Karamanoğlu Mehmet Bey, kardeşleriyle birlikte sekiz sene saklanarak yaşamıştır. Mehmet Bey, 1261 yılında yirmi bir yaşına ulaşınca beyliğin yönetim dizginlerini eline almıştır. Niğde Emiri Hatiroğlu Şerafettin’in Moğollara karşı Memluk desteğiyle yürüttüğü başkaldırıda onunla ortak hareket etmiştir. Bu ittifak vesilesiyle Ermenek askeri kumandanlığı kendisine verilince, Mehmet Bey Selçuklu sarayına gönderilen vergiyi kesmiştir. Eski idareci Bedrettin İbrahim'in gönderdiği orduya karşı sarp ve geçit vermez Göksu Derbendi dağlarına çekilerek dâhice bir savaş planı kuran Mehmet Bey, ani bir baskınla düşmanı büyük bir bozguna uğratmıştır. Göksu Derbendinde 1276 senesinde düşmana ani bir baskın düzenleyerek Bedrettin’in birliklerini ağır hezimete uğratmıştır. Bu eşsiz zaferle Karamanoğulları ününü tüm Anadolu’ya yaymıştır.
Konya’nın Fethi ve Tarihe Kazınan Türkçe Fermanı
Hakimiyet alanını genişleten beylik; Niğde, Aksaray, Kayseri, Sivas, Ankara, Akşehir, Afyon ve Kütahya’yı idaresine katmıştır. Mehmet Bey, 1277 yılının mayıs ayında beyliğin ordularıyla Selçuklu başkenti Konya’yı fethetmiştir. Sultan II. İzzeddin Keykavus’un oğlu Alâeddîn Siyavuş’u 12 Mayıs 1277 tarihinde Selçuklu tahtına çıkarmıştır. Saray çevresinde yozlaşan ve Farsçayı edebi dil, Arapçayı ise resmi yazışma dili yapan anlayışa karşı halkın yegane dili Türkçeyi savunmuştur. Konya meydanında 13 Mayıs 1277 günü o tarihi ve meşhur dil fermanını yürürlüğe koymuştur. Fermanda yer alan, “Şimdengeru, divanda, dergâhta, bargâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayri dil kullanılmaya... uymayanların boynu vurula...” ifadeleriyle resmi işlerdeki Farsça ile Arapça tahakkümünü tamamen kırmış ve Türk kültür tarihine unutulmaz bir miras kazandırmıştır. Bu hamle Türk dilinin ebediyen yaşaması yolunda atılmış en büyük dönüm noktasıdır. Bugün Karaman bölgesinde 13 Mayıs tarihi Dil Bayramı olarak kutlanmaktadır.
Kızıldağ Savaşı ve Şehadet
Selçuklu başkentindeki Karamanoğlu hâkimiyeti Moğol baskıları yüzünden kısa sürmüştür. Konya’da otuz yedi gün kalan Mehmet Bey, ordusuyla Mut sınırlarına doğru çekilmiştir. III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminin ünlü veziri Sahib Ata ve Selçuklu birlikleri onu takibe başlamıştır. Karadağ eteklerinde yer alan Kızıldağ mevkisinde Selçuklu ordusu ile Tatar Hasan Giray Han komutasındaki Moğol güçlerinin birleşerek üzerlerine yürümesi, beylik için son derece çetin ve kader tayin edici bir dönemi başlatmıştır. Yapılan amansız muharebede kardeşleri Halil ve Kasım Beylerle birlikte canını ortaya koyan Mehmet Bey şehit olmuştur. Büyük lider, 20 Haziran 1277 tarihinde hayata gözlerini kapamıştır. Henüz otuz yedi yaşında hayata gözlerini yuman bu kahramanın mezarı Ermenek Balkusan Köyü’ndedir.
Kudretli Beyliğin Yapısı, İdari Mücadelesi ve Mirası
Anadolu beylikleri içerisinde en güçlü konuma erişen beyliğin ilk yönetim merkezi Ermenek olmuştur. Daha sonra sırasıyla Lârende, Konya, Niğde ve Silifke kaleleri de beylik merkezi olmuştur. Yönetim tarzı, aile fertlerince seçilen Ulu Bey liderliğindeki Selçuklu devlet teşkilatına benzemekteydi. Moğol egemenliğinin yıkılmasıyla birlikte Konya’yı daimi başkent yapmışlardı. Mühr-ü Süleyman simgesini taşıyan bayrak beyliğin egemenlik sembolüydü. Sarp yerlere çekilerek korunan Türkmenler, tehlike geçince Larende ve İçel dolaylarına dönüyorlardı. Mesalik-ül-Ebsar yazarına göre, 14. asırda beyliğin 25.000 atlı ve 25.000 yaya askeri vardı. Konya ovasına ulaşan stratejik ticaret geçitlerini kontrol altında tutan Karamanoğulları, Kıbrıs ve Cenevizli tacirlerden topladıkları gümrük vergileri sayesinde beyliğin iktisadi gücünü en üst seviyeye taşımayı başarmıştır. Liman gelirleri elde ettikleri limanlar listesi şöyledir:
- Lamos limanı
- Silifke iskelesi
- Anamur limanı
- Manavgat kıyıları
Bölgedeki birçok mimari eserle Selçuklu sanat geleneğini sürdürmeye gayret göstermişlerdir. Kendilerini Selçukluların mirasçısı saymaları, Osmanoğulları ile yıllar sürecek çekişmeleri başlatmıştır. Orhan Gazi döneminde Germiyanoğullarının yardım talebiyle filizlenen ilişkiler, sonrasında askeri çatışmalara dönüşmüştür. I. Murat, kızı Nefise Sultan’ı evlendirse de gerginliği dindirememiştir. Konya’da yapılan savaşta Karamanoğullarını yenen I. Murat damadını bağışlasa da oğlu Yıldırım Bayezid 1391'de beylik hakimiyetine son vermiştir. Ankara Savaşı'nın ardından 1403'te Timur tarafından yeniden kurulan beyliğin lideri II. Mehmet Bey, Osmanlı padişahı I. Mehmet tarafından esir alınmıştır. Osmanlı padişahı II. Murat döneminde beylikler arasında atılan akrabalık adımlarıyla barış rüzgarları esmiştir. Fatih Sultan Mehmed, Karamanoğlu Kasım Bey’in Akkoyunlu Uzun Hasan ile işbirliği üzerine yönetimi lağvetmiştir. İçel ve Niğde dolaylarında direnen beylerin ardından II. Bayezid, 1487'de beyliği tamamen bitirmiştir.