Orta Cçağ Türk tarihinin en kudretli şahsiyetlerinden biri olan Uzun Hasan, 1423 yılında Diyarbakır'da doğmuştur. Oğuzların Bayındır boyundan gelen hükümdar, hanedanın kurucusu Kara Yülük Osman'ın torunudur. Babası ise Celâleddîn Ali Bey'dir. Uzun Hasan, 1453 yılında Akkoyunlu Devleti'nin başına Diyarbakır'da geçerek aktif idari hayatına adım atmıştır. Bugünkü İran, Irak, Azerbaycan, Ermenistan ve Türkiye sınırlarına uzanan geniş bir coğrafyayı yönetmiştir. Bu görkemli hükümdarlık dönemi, 1453 ile 1478 yılları arasını kapsamaktadır. Askeri dehasıyla sınırlarını güneye doğru genişletmiş ve 1466 yılında Tebriz'i devletin yeni başkenti yapmıştır.
Akkoyunlu Devleti'nin Yükselişi ve Fetihleri
Devletin başına geçtikten sonra Karakoyunluları ve Timur'un torununu yenerek büyük bir askeri sükse yapmıştır. Bu başarılar, beyliğin bölgesel bir imparatorluğa dönüşmesinin önünü açmıştır. Dönemin en önemli rakiplerinden biri olan Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ı 1467 yılında yenerek öldürtmüştür. Çapakçur Savaşı olarak bilinen bu çarpışma 30 Kasım 1467 tarihinde gerçekleşmiştir. Savaşın ardından Karakoyunlu Devleti tamamen tarihe karışmıştır. Böylece bu devletin tüm toprakları Akkoyunlu hanedanının kontrolüne geçmiştir. Uzun Hasan, Karakoyunluların müttefiki olan Şeybânîlerden Ebû Saîd'in saldırısını ise 1469 yılı başında bertaraf etmeyi başarmıştır. Saldırıyı durdurmakla kalmamış, Ebû Saîd'i de öldürterek onun ülkelerine tamamen hakim olmuştur. Bölgedeki nüfuzunu pekiştirmek için Mısır Memlûklarından Harput'u almış, ardından Gürcistan coğrafyasına başarılı akın hareketleri düzenletmiştir.
Osmanlı ile Güç Mücadelesi: Trabzon'dan Otlukbeli'ye
Hükümdarın batı siyasetindeki en radikal adımlarından biri, 1458 yılında Trabzon Rum İmparatoru IV. Yuhannes'in kızı Katerina Despina (Theodora Megale Komnena) ile evlenmesi olmuştur. Akkoyunlu sarayına gelen Katerina, kışkırtıcı faaliyetleriyle Uzun Hasan'ı Osmanlı Devleti aleyhinde aktif adımlar atmaya teşvik etmiştir. Trabzon Rum İmparatorluğu, İstanbul'un fethinden sonra kendisini güvende hissetmek amacıyla sürekli olarak Akkoyunluları Osmanlı'ya karşı bir kalkan olarak kullanmak istemiştir. Bu doğrultuda Rum sarayının Osmanlılara ödemekle yükümlü olduğu otuz bin altınlık verginin affedilmesi için Uzun Hasan devreye girmiştir. Meselenin çözümü için yeğeni Murad'ı İstanbul'a göndererek Fatih Sultan Mehmed'ten bu verginin bağışlanmasını talep etmiştir. Ayrıca eşi Katerina Despina'ya çeyiz olarak verilmiş olan Kayseri bölgesini ve daha önce gönderilen hediyeleri de geri istemiştir. Ancak Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed bu diplomatik talepleri geri çevirmiş ve vergi konusunu bölgeye gelerek kendisinin çözeceğini bildirmiştir.
Nitekim Fatih Sultan Mehmed, müttefik durumundaki Akkoyunlu, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Gürcülere karşı 1461 yılında kapsamlı bir askeri harekata girişmiştir. Bu harekat sırasında Uzun Hasan'ın 1459 senesinde ele geçirdiği Koyulhisar'ı geri alan Osmanlı ordusu, Akkoyunlu birliklerini Erzincan'daki Munzur Dağları'nda yenilgiye uğratmıştır. Bunun üzerine Uzun Hasan, annesini Fatih Sultan Mehmed'e elçi olarak göndererek iki devlet arasında bir barış antlaşması yapılmasını sağlamıştır. Barışın hemen ardından harekete geçen Fatih, 26 Ekim 1461 tarihinde Trabzon'u fethederek Karadeniz'deki Rum hakimiyetine tamamen son vermiştir. Buna karşılık batıdaki ittifak arayışlarını sürdüren Uzun Hasan, Anadolu beyliklerinden Karamanlıları Osmanlılara karşı kışkırtırken, Venedik gibi Avrupa devletlerinden Osmanlı'ya karşı kullanılmak üzere malzeme ve yardımcı kuvvet istemiştir. Venedik, Papalık, Cenova ve Karamanlılar ile geniş çaplı bir ittifak kurmasına rağmen, 11 Ağustos 1473'te yapılan Otlukbeli Savaşı'nda Osmanlı ordusuna yenilmekten kurtulamamıştır. Akkoyunlu ordusunun dağılmasıyla birlikte savaş alanından kaçan Uzun Hasan için bu yenilgi, devletinin çöküş sürecinin de ilk kıvılcımı olmuştur. Otlukbeli yenilgisinin ardından kendisine bağlı Gürcistan valilerinin itaatsizlik göstermesi üzerine, 1477 sonbaharında asileri cezalandırmak amacıyla Gürcistan Seferi'ne çıkmıştır. Tiflis şehrine savaşmadan giren ve bölgedeki prenslikleri yeniden otoritesi altına alan hükümdar, 1477 yılının sonunda burada aniden hastalanarak Tebriz'e dönmüştür. Tebriz'de hastalığı giderek ağırlaşan Uzun Hasan, 7 Ocak 1478 tarihinde vefat etmiş ve kendi yaptırdığı Nasriyye Medresesi avlusuna defnedilmiştir.
Bilim Himayesi ve Tebriz'i Süsleyen İmar Faaliyetleri
Tarihte sadece bir savaşçı olarak değil, aynı zamanda ilim ve alimlerin koruyucusu olarak da tanınan Uzun Hasan, dini, sosyal, bilimsel ve idari alanda kalıcı mimari eserler kazandırmıştır. Uzun Hasan'ın imar faaliyetleri kapsamında hayat bulan başlıca eserler şunlardır:
- Tebriz'de kurulan ve bakımını sağlamak üzere vakıfların oluşturulduğu Nasriyye Medresesi
- Nasriyye Medresesi'nin hemen bitişiğinde yer alan cami ve binden fazla hastaya hizmet veren devasa bir hastane ile fakir ve kimsesizler için bir mutfak
- Tebriz'de inşası başlatılan meşhur Heşt-Behişt Sarayı
- Fırat'ın kolu üzerinde yükselen tarihi Taşköprü
Uzun Hasan'ın yedi oğlu olmuştur:
- Ogurlu Muhammed
- Halil Mirza
- Maksud Bey
- Yakub Bey
- Masih Bey
- Yusuf Bey
- Zeynel Bey
Hükümdarın vefatının ardından yerine oğlu Halil Mirza, Akkoyunlu hükümdarı olmuştur. Ancak liderin ölümünden sonra ortaya çıkan taht kavgaları sonucunda Akkoyunlu Devleti ikiye bölünmüştür. Diğer yandan, Uzun Hasan'ın kızkardeşi Halime'nin oğlu İsmail, daha sonra Safevi Devleti'nin hükümdarı Şah İsmail olacaktır.