Fransız mimar ve şehir plancısı Henri Prost, İstanbul'un Cumhuriyet dönemindeki kentsel dönüşümüne yön veren ve kentin modern çehresini çizen en önemli isimlerden biridir. Saint-Denis kentinde 1874 yılında dünyaya gelen Prost, Paris'te aldığı seçkin eğitimlerin ardından İtalya, Fas ve Türkiye gibi farklı coğrafyalarda geniş kapsamlı şehir planlama çalışmaları yürütmüştür. Mustafa Kemal Atatürk'ün daveti üzerine 1936'da İstanbul'a gelen plancı, 1950 yılına kadar kentin tarihi mirasını korumayı ve modern ulaşım ağları kurmayı hedefleyen büyük projeler üretmiştir. Estetik hassasiyeti ve hijyenik kentleşme ilkelerini bir araya getiren Prost, Taksim Gezisi ve Maçka Parkı gibi yeşil alanları kente kazandırarak kalıcı bir iz bırakmıştır.
Roma ve Paris Yıllarında Parlayan Bir Yetenek
Henri Prost, 25 Şubat 1874 tarihinde Fransa'nın Saint-Denis kasabasında dünyaya geldi. Mimarlık dünyasına adım atmasını sağlayan eğitim sürecine Paris'teki École des Beaux-Arts bünyesinde başladı. Daha sonra École Spéciale d'Architecture okulunda eğitimini süren başarılı genç, 1902 yılında buradan mezun oldu. Aynı sene okul tarafından verilen prestijli Roma Büyük Ödülü'nün ilk sahibi olma başarısını gösterdi. Bu ödül vesilesiyle İtalya'daki ünlü Medicis Villası bünyesinde beş yıl boyunca serbest araştırma ve inceleme yapma hakkı kazandı.
Medici Villası'ndaki yıllarında Tony Garnier, Jaussely ve Hebrard gibi dönemin yetenekli plancılarıyla bir araya gelerek kentsel yenileme teorileri üzerine fikirler geliştirdi. Türkiye ile ilk bağı da tam bu İtalya döneminde kuruldu. Roma'daki ikinci senesinden itibaren İstanbul'a seyahat eden plancı, yaklaşık bir yıl boyunca Ayasofya üzerinde çalıştı. Tarihi yapının rölövelerini hazırladı, resimlerini yaptı ve çizimlerini tamamladı. Prost'un bu beş ciltlik devasa çalışması, 1975 yılında yardımcısı tarafından Türkiye'ye armağan edildi. Çizdiği Ayasofya kesiti ise günümüzde Paris'teki Mimarlık Akademisi'nin ana salonunun duvarında sergilenmektedir.
Genç mimar, 1909 yılında Anvers şehrinin düzenlediği imar yarışmasında birincilik elde ederek uluslararası alanda dikkatleri üzerine çekti. Ayasofya restorasyonu için hazırladığı taslaklar ise 1912'de Fransa'da Salon des Artistes sergisinde madalyaya layık görüldü. Başarıları sayesinde 1928 yılında Fransa Başbakanı Raymond Poincaré tarafından Paris bölgesinin çevre düzeni, peyzaj tasarımı ve ulaşım sistemlerinin planlanması işiyle görevlendirildi.
Cumhuriyet Dönemi ve Büyük İstanbul İmarı
Kuzey Afrika'da, özellikle Fas ve Cezayir'de Mareşal Lyautey'in yanında eşsiz tecrübeler kazanan Fransız plancı, Danger ekibine davet edilerek 1926 yılında İzmir Nazım Planı çalışmalarında görev aldı. Bu onun Türkiye ile ikinci temasıydı. En büyük görev ise Mustafa Kemal Atatürk'ün özel davetiyle geldi. 15 Mayıs 1936'da İstanbul'a adım atan mimar, 27 Aralık 1950 tarihine kadar kentin imarını yönlendirecek plan üzerinde aralıksız çalıştı.
İstanbul'un 1/5.000 ölçekli nazım planını 1937 yılında tamamlayan Prost, bu planın 1939'da resmen onaylanmasını sağladı. Görevi esnasında dönemin öne çıkan Vali ve Belediye Başkanları olan Muhittin Üstündağ, Lütfi Kırdar ve Fahrettin Kerim Gökay ile yakın çalışmalar yürütdü. Planın temelinde tarihi eserlerin korunması, yolların topoğrafyaya göre genişletilmesi, havasız ve eski binaların rehabilitasyonu ile büyük park alanlarının açılması yer alıyordu. Kentsel silueti bozmayacak şekilde sanayi, konut ve ulaşım bölgeleri bu planla fonksiyonel hale getirildi.
Tarihe Saygı ve Geleceğe Kalan Miras
Prost'un planlama yaklaşımında estetik kaygılar ve güzelleştirme hedefleri ön plandaydı. Tarihi yarımadanın yanı sıra Beyoğlu, Üsküdar ve Kadıköy bölgelerini de içine alan kapsamlı projeler üretti. Özellikle Sarayburnu ve Sultanahmet çevresinin tarihi karakterinin korunarak arkeolojik park statüsüne alınmasını önerdi. Ayrıca sur içi bölgesinde Topkapı'ya kadar uzanan büyük bir zooloji ve botanik bahçesi ile sur dışında yeşil bir koruma kuşağı oluşturulmasını teklif etti.
Onun hazırladığı projeler, Vali Lütfi Kırdar döneminde hayata geçirilen pek çok imar faaliyetine doğrudan zemin hazırladı. Bugün kentin kalbi sayılan şu alanlar Prost'un tasarımlarından doğmuştur:
- Beyazıt, Aksaray, Eminönü ve Şişhane meydanlarının düzenlemeleri,
- Harbiye, Osmanbey ve Nişantaşı semtlerindeki planlamalar,
- Kentin önemli nefes alanlarından Maçka Parkı ile Taksim Gezisi.
Ayrıca tarihi yarımadanın denizden 40 metre yüksekteki bölgelerinde yapı yüksekliğini üç kat ile sınırlayan kural, Prost planının en çok bilinen ve günümüze ulaşan mirası olmuştur. Ömrünün son yıllarında ülkesine dönen Henri Prost, 16 Temmuz 1959'da Paris'te 85 yaşında vefat etti.