Cumhuriyet döneminin en önemli hayırsever mimarlarından ve iş insanlarından biri olan İzzet Baysal, 1907 yılında Bolu'da dünyaya gelmiştir. Ömrünü ülkesinin kalkınmasına ve memleketinin insanına adamış müstesna bir şahsiyettir. Zorlu bir eğitim sürecinin ardından mimarlık diplomasını alan Baysal, hem kamu projelerinde hem de özel girişimlerinde büyük başarılara imza atmıştır. Kurduğu sanayi tesisleriyle sanayici kimliğini de pekiştirmiştir. Elde ettiği birikimi topluma geri kazandırmak amacıyla 1986 yılında kendi adını taşıyan vakfı hayata geçirmiştir. Tüm mal varlığını bu kuruluşa vasiyet ederek Türkiye'nin en büyük yardım hareketlerinden birine liderlik etmiştir. Yaşamı boyunca gerçekleştirdiği eserler ve sağladığı eğitim-sağlık katkılarıyla Bolu'nun adeta kaderini değiştiren değerli mimar, 5 Mart 2000 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.
Mimarlık Eğitimi ve İlk Mesleki Çalışmaları
Bolu'nun Karaçayır Mahallesi'nde dört çocuklu bir ailenin en küçüğü olarak doğan İzzet Baysal, eğitim hayatına memleketinde adım atmıştır. Babası memuriyet görevinde bulunan Rüştiye mezunu Ahmet Canip Efendi, annesi ise Alpağutbey köyünden Hafız Behiye Hanım'dır. İlk ve ortaöğrenimini Bolu'da tamamlayan genç İzzet, yükseköğrenim için İstanbul'a giderek Sanayi-i Nefise Mektebine kaydolmuştur. Bu sürece 1926 yılında adım atan Baysal, dar gelirli ailesinin koşullarına rağmen eğitimini azimle sürdürmüştür. 1927 senesinde babasını kaybetmesiyle derin bir sarsıntı yaşamış, fakat farklı işlerde çalışarak eğitim masraflarını karşılamayı başarmıştır. 1931 yılında okulundan 411 numaralı diplomayla mezun olarak profesyonel mimarlık kariyerine ilk adımını atmıştır.
Genç mimar, mesleki yaşamına Bolu Nafia Müdürlüğünde devlet memuru olarak başlangıç yapmıştır. Burada çalışırken, 1932 yılında meslektaşlarıyla beraber Gerede ilçesinin imar planını hazırlamıştır. Ardından Ankara'ya tayin olarak Milli Müdafaa Vekaleti Hava Müsteşarlığında görev almıştır. Buradaki görevi sırasında Eskişehir Hava Meydanı inşaatının koordinasyonunu üstlenmiştir. 1934 yılında kamudaki görevinden ayrılarak Eskişehir Belediyesinde Fen İşleri Şefi olmuştur. Aynı yıl, Eskişehir Lisesinde coğrafya öğretmenliği yapan Refika Pınar ile dünyaevine girmiştir. Çanakkaleli Refika Hanım ile birlikteliğinden 1939'da tek evlatları olan kızları Esin dünyaya gelmiştir. 1936'da Ankara'da bağımsız çalışmaya başlayan Baysal, Sadri Maksudi Aral ile Fahrettin Paşa'nın köşk projelerini çizmiştir. 1939-1942 yılları arasında Afyon'da vatani görevini yerine getirip tekrar Ankara'ya dönmüştür. Bu süreçte veteriner laboratuvarı, hastane, okul, banka konutları, cezaevi ve köprü gibi birçok kritik altyapı projesini tamamlamıştır.
İstanbul'da Ticarete Atılış ve Sanayicilik Yılları
1942 yılında hayat arkadaşı Refika Hanım'ın vefatı, İzzet Baysal'ın yaşamında büyük bir dönüm noktası oluşturmuştur. Bu büyük kaybın ardından elindeki mevcut projeleri tamamlayan mimar, 1943 yılında İstanbul'a taşınmaya karar vermiştir. Karaköy'deki Perşembe Pazarı'nda sıhhi tesisat ve hırdavat malzemeleri satan bir işletmeyi devralarak ticaret dünyasına giriş yapmıştır. İşlerini kısa sürede büyüterek kapı kilitleri üretimi gerçekleştiren küçük bir atölye kurmuştur. Dükkanında sattığı ithal boru bağlantı parçalarının yerli imkanlarla neden üretilmediğini sorgulamaya başlamıştır. Bu amaçla Almanya'ya iki kez giderek temper döküm teknolojisi üzerine derinlemesine araştırmalar gerçekleştirmiştir. Bu çalışmaların meyvesi olarak, 1950 yılında Türkiye'nin özel sektördeki ilk mekanize döküm fabrikasını kurmayı başarmıştır.
Bu tesis, 1951 yılında resmi olarak İzzet Baysal Döküm Sanayi Müessesesi adıyla tescillenmiştir. Zamanla büyüyen işletme, 1957 yılında aile şirketine dönüştürülerek İzsal Döküm Sanayi AŞ adını almıştır. Fabrika, günümüzde de üretim faaliyetlerine devam etmektedir. Baysal, üretimi her zaman ön planda tutmuştur. Uzun yıllar başarıyla yürüttüğü sanayicilik serüvenini 1994 yılında fabrikayı kiraya vererek noktalamıştır. Aktif iş hayatından çekilen duayen isim, bundan sonraki süreçte tüm enerjisini toplumsal fayda sağlamaya adamıştır.
Topluma Adanmış Bir Ömür: İzzet Baysal Vakfı
İzzet Baysal, 1986 yılının aralık ayında İzzet Baysal Vakfı'nı hayata geçirmiştir. Kendisinin tüm maddi birikimini vasiyet ettiği bu vakıf, Türkiye'nin eğitim ve sağlık altyapısına muazzam katkılar sunmuştur. Kurucu üyeler arasında yer alan kızı Esin Avunduk, aynı zamanda Yönetim Kurulu Üyesi ve Başkan Yardımcısı olarak babasının mirasını gururla taşımaktadır. Vakfın toplam mal varlığı 2023 senesi itibarıyla 4.276.526.863,18 ₺ düzeyine ulaşmıştır. Bu muazzam sermayenin getirileriyle gerçekleştirilen yatırımlar, toplumun refahını artırmayı hedeflemektedir. Vakıf, gelirlerinin %80'ini doğrudan hayır işlerine ve toplumsal hedeflerine harcamaktadır. Kalan pay ise enflasyon etkilerinden korunmak amacıyla gelir getirici yatırımlara yönlendirilmektedir.
Ailesi ve Yakın Çevresi
Baysal'ın hayat yolculuğundaki en önemli destekçileri ve aile üyeleri şu isimlerden oluşmaktadır:
- Refika Pınar: 1934 yılında evlendiği, Eskişehir Lisesi coğrafya öğretmeni olan ve 1942 yılında genç yaşta vefat eden değerli eşidir.
- Esin Avunduk: 1939 doğumlu, İstanbul Boğaziçi Koleji mezunu olan ve İzzet Baysal Vakfı'nın kurucuları arasında bulunup halen başkan yardımcılığını yürüten biricik kızıdır.
- Cahit Avunduk: Ankara'nın köklü ailelerinden Avunduklar'ın oğlu olup, 1964 yılında Esin Hanım ile evlenmiştir.
Cumhuriyet tarihinin en saygın hayırseverlerinden biri olan İzzet Baysal, 5 Mart 2000 tarihinde, 93 yıllık onurlu bir yaşamın ardından hayata veda etmiştir. Naaşı, Bakanlar Kurulu kararıyla ve kendi vasiyeti doğrultusunda, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Gölköy yerleşkesinde yer alan anıt mezarına defnedilmiştir. Bolu onunla adeta yeniden doğmuştur. Geride bıraktığı eserler ve kalplerde edindiği yerle, Bolu halkının gönlünde sonsuza dek yaşamaya devam edecektir.