Aleksey Navalni (tam adıyla Alexei Anatolievich Navalny), 4 Temmuz 1976 tarihinde Rusya'nın Moskova Oblastı, Odintsovsky Bölgesi'nde kırsal bir yerleşim yeri olan Butyn'de dünyaya geldi. Ukrayna kökenli olan Navalni, babası Anatoly Navalny, annesi Lyudmila Navalnaya ve kardeşi Oleg ile birlikte büyüdü. Genç yaşlardan itibaren hukuk ve finans alanlarına ilgi duyan Navalni, 1993 yılında Kalininets lisesinden mezun oldu. Rusya Halkların Dostluk Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden 1998 yılında avukat olarak mezun oldu. Daha sonra Rusya Federasyonu Hükümeti bünyesindeki Finans Üniversitesi'nin menkul kıymetler ve borsalar bölümünde okudu. Meslek hayatının ilk yıllarında Aeroflot Bank ve ST Group geliştirme şirketinde avukat olarak görev yaptı.
Eğitim Hayatı ve Yolsuzlukla Mücadelenin İlk Adımları
2010 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin Connecticut eyaletinin New Haven kentinde yer alan Yale Üniversitesi'nde altı aylık burs kazanarak Yale World Fellows programında öğrenim gördü. Ancak Navalni'nin toplumsal bilinçteki asıl dönüm noktası, 2008 yılında Rusya'nın önde gelen enerji şirketlerine yaptığı yatırımlarla başladı. Toplamda 300.000 ruble yatırarak Rosneft, Gazprom, Gazprom Neft, Lukoil ve Surgutneftegaz adlı beş petrol ve gaz devinin hisselerini satın aldı ve böylece aktif bir hissedar konumuna geldi. Bu küçük paylar sayesinde şirketlerin yönetimsel açıklarını, kamu kaynaklarının kötüye kullanımını ve yolsuzlukları içeriden takip ederek geniş kitlelere ulaştırmaya başladı.
Yolsuzlukları ve yönetim hatalarını açıklayan blog yazılarıyla kısa sürede adını duyuran Navalni, iktidardaki Birleşik Rusya Partisi'ne karşı sert bir duruş sergiledi. Bir radyo programında bu partiyi "dolandırıcılar ve hırsızlar partisi" olarak adlandırdı ve bu ifade Rusya muhalefetinin en popüler sloganlarından biri hâline geldi. Navalni, gerçekleştirdiği kapsamlı deşifrelerle kısa sürede ülke genelinde tanınan bir muhalif düşünce liderine dönüştü.
Siyasi Yükseliş, Seçimler ve Baskılar
Navalni'nin yürüttüğü bu çalışmalar sadece internet ortamıyla sınırlı kalmadı. 2011 parlamento seçimleri öncesinde iktidar dışındaki herhangi bir partiye oy verilmesi yönünde çağrı yaptı. Seçim günlerinde parlamento binası önünde düzenlenen eylemlerde tutuklanarak 15 gün hapis cezası aldı. Tahliyesinin ardından, yaklaşık 120 bin yurttaşın katıldığı devasa protesto gösterilerinin en ön saflarında mücadele etti. 2012 yılında yeniden devlet başkanı seçilen Vladimir Putin, Navalni'nin geçmiş faaliyetlerine yönelik soruşturmalar başlattı. Kirov'da açılan yolsuzluk davasında beş yıl hapis cezasına çarptırılmasına rağmen, ertesi gün üst mahkeme kararıyla serbest bırakıldı.
Kariyeri boyunca çeşitli siyasi partilerde etkin görevler üstlenen Navalni'nin üye olduğu veya liderlik ettiği partiler kronolojik olarak şöyledir:
- 2000 - 2007: Yabloko
- 2013 - 2018: İlerleme Partisi
- 2018'den sonra: Geleceğin Rusyası Partisi
30 Mayıs 2013 tarihinde Moskova Belediye Başkanlığı seçimlerine aday olan Navalni, Ağustos 2013 seçimlerinde yüzde 27 oy alarak ikinci sırada yer aldı ve Putin'in atadığı mevcut Belediye Başkanı Sergei Sobyanin'e karşı seçimi kaybetti. 2016 yılının Aralık ayında, 2018 devlet başkanlığı seçimleri için aday adaylığını açıklasa da Rusya Merkez Seçim Komisyonu, geçmişteki sabıka kayıtlarını öne sürerek aday olmasını engelledi. Yolsuzlukla Mücadele Vakfı (FBK) ile birlikte 2017 yılının Mart ayında, Rusya Başbakanı Dmitri Medvedev'in yolsuzluk iddialarını gündeme taşıyan "He Is Not Dimon to You" adlı ünlü belgeseli hazırladı. Mart 2017'de Sibirya gezisinde halkla buluştuğu sırada yüzüne yeşil antiseptik sprey sıkılarak yaralandı. 27 Mart 2017'de organize ettiği protestoda gözaltına alınarak 20.000 ruble para cezasına çarptırıldı ve memurlara direndiği gerekçesiyle 15 gün hapis cezası aldı. Ağustos 2018'de Rusya Ulusal Muhafızları'nın Direktörü Viktor Zolotov'un kurum ihalelerinden en az 29 milyon dolar çaldığını ifşa etti. Bunun üzerine Zolotov, Navalni'yi bir video mesajla düelloya çağrırarak kendisinden 'kıyma yapacağını' iddia etti.
Zehirlenme, Tutukluluk ve Hapis Yılları
Navalni, 2013 yılında Rusya merkezli Memorial İnsan Hakları Merkezi tarafından resmen siyasi tutuklu olarak ilan edildi. Ayrıca AİHM düzeyinde Rusya aleyhine açtığı 6 farklı davadan toplamda 225.000 avro tutarında tazminat hakkı elde etti. Mahkeme kararlarında Navalni'nin adil yargılanma hakkının çiğnendiği net biçimde ortaya kondu. Rusya Muhalefet Koordinasyon Konseyi üyesi olan ve 2020 yılında Nobel Barş Ödülü'ne aday gösterilen Navalni, aynı yılın 20 Ağustos günü yaşadığı uçak seyahatinde uçakta aniden rahatsızlanarak zehirlenme belirtileri gösterdi. Moskova'da başlayan ilk tedavinin ardından, 24 Ağustos'ta Berlin'de bir hastaneye nakledildi ve burada 22 Eylül 2020 tarihine kadar tedavi altında tutuldu. Alman tıbbi yetkililer, Navalni'nin kolinesteraz inhibitörü sınıfından bir maddeyle zehirlendiğini doğruladı.
Almanya'daki tedavisi biter bitmez, 17 Ocak 2021 tarihinde ülkesine dönen Navalni, Moskova havaalanında pasaport kontrolü sırasında hemen gözaltına alındı. Yetkililer, 2014 yılında verilen ertelenmiş hapis cezasının denetimli serbestlik kurallarını ihlal ettiğini iddia etti. 18 Ocak'ta polis merkezinde düzenlenen derme çatma bir duruşmayla 15 Şubat'a kadar tutuklu kalmasına karar verildi. Ardından 2 Şubat 2021'de gerçekleşen davada 3,5 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu ceza, Mart 2022'de zimmete para geçirme ve mahkemeye itaatsizlikten suçlu bulunduğu yeni bir duruşmayla 9 yıl daha uzatılarak yüksek güvenlikli bir cezaevine nakledildi. Ağustos 2023'te ise eylemleri aşırılıkçılık kapsamına alınarak cezasına 19 yıl daha ilave edildi.
Şüpheli Ölüm ve Geride Kalan Miras
Aleksey Navalni, 16 Şubat 2024 tarihinde bulunduğu Yamalo-Nenets Bölgesi Cezaevi'nde 48 yaşındayken yaşamını yitirdi. Resmi cezaevi yetkilileri yaptıkları açıklamada, Navalni'nin günlük yürüyüşünü yaptıktan sonra kendisini fenalaşmış hissettiğini ve anında bilincini yitirdiğini belirtti. Ancak defin işlemleri gerçekleşmeden önce naaşından alınan numuneler iki ayrı ülkedeki yetkili laboratuvarlara gönderildi. Yapılan istihbarat incelemelerinde, Navalni'nin vücudunda Güney Amerika'da yaşayan zehirli ok kurbağalarından elde edilen ölümcül bir toksin bulunduğu ve yaşamını bu madde yüzünden kaybettiği netlik kazandı.
2000 yılında Yulia Navalnaya ile evlenen ve bu evlilikten Daria adında bir kız, Zakhar adında bir oğul sahibi olan Navalni, ailesiyle birlikte 1998'den bu yana Moskova'nın Maryino semtinde bulunan üç odalı bir dairede yaşamaktaydı. YouTube platformunda dört milyonun üzerinde, Twitter'da ise iki milyonu aşan takipçisi bulunan lider, dijital platformları yolsuzluk iddialarını duyurmak ve siyasi protestolar organize etmek için etkin bir biçimde kullandı. Rusya tarihindeki en etkili ve ses getiren muhalif hareketlerden birinin yönetici gücü olan Navalni, yolsuzluk karşıtı duruşuyla kalıcı bir iz bıraktı.