Yusuf Kâmil Paşa, Malatya’nın Arapgir ilçesinde 1808 yılında dü nyaya geldi. Yoksul bir ailenin çocuğu olarak küçük yaşta yetim kalan Yusuf Kâmil’i, amcası Gümrükçü Osman Paşa himayesine alarak okuttu. Amcasının Kayseri ve Bozok sancağı mütesarrrıflığı sırasında Müderriszade Mehmed Âlim Efendi’den özel ders alan genç, daha sonra amcasıyla İstanbul’a geldi ve onun mühürdarlk görevini üstlendi. Zeki, çalışkan ve dürüst yapısıyla dikkat çeken Yusuf Kâmil, 1829 yılında, henüz 21 yaşındayken Dîvân-ı Hümâyûn Kalemi’nde katiplik görevine başladı. Bu başarılı giriş, uzun ve ççtaprazan bir devlet kariyerinin fitilini ateşledi.
Mısır Yılları ve Ev lilik
Yaklaşık beş yıl İstanbul’da görev yapan Yusuf Kâmil, 1833’te Mısır Hidivi Kavalalrr Mehmed Ali Paşa’nın sarayına atandı. Burada önce Hazîne-i Mısır Kitabeti’ne getirildi, kısa süre sonra Dîvân-ı Vilâyet ikinci muavinliğine yükseltildi. Mısır Valisi’nin gözdesine dönüşen genç bürokratin hayatında asıl kırılma noktası 1845’te yaşandı: Kavalalrr Mehmed Ali Paşa, küçük kızı Zeynep Kâmil Hanım’ı onunla evlendirdi. Aile çevresinin bu birliğe sıcak bakmamasına karşın evlilik gerçekleşti. Aynı yıl, bir diplomatik görevle İstanbul’a gelen Yusuf Kâmil, II. Mahmut’un kızı Adile Sultan’ın düğününde Mısır Valisi’nin tebriklerini ve hediyelerini Padişah Sultan I. Abdülmecit’e sundu; bunun karşılığında mir-i mirânlık ünvanıyla onurlandırıldı. 1849’da Kavalalrr Mehmed Ali Paşa’nın vefatıyla Mısır’ın başına geçen Abbas Hilmi Paşa, halısının eşi olan Yusuf Kâmil’i Sudan’daki bir göreve zorunlu kılmak istedi. Yusuf Kâmil bu atamayı reddedince Asvan’a sürülerek hapsedildi. Zeynep Hanım’a da boşanması için baskı uygulandı. Üçüncü ayın sonunda hapis arkadaşına gizlice ulaşan bir mektup, eski dostu Sadrazam Koca Mustafa Reşid Paşa’ya ulaştı; Padişah I. Abdülmecit’in fermanıyla serbest bırakılarak İstanbul’a getirildi. Zeynep Hanım da Hacca gitme bahanesiyle Mısır'dan ayrılarak İstanbul’a sığındı. İkili, Reşid Paşa’nın Baltalimanr’ndaki yalısında yeniden nikahlandı. Hiç çocukları olmadı.
Devlet Kademelerinde Yükselme ve Sadrazamlık
İstanbul’a dönüşünden itibaren hızını kesmeden çalışan Yusuf Kâmil Paşa, sırasıyla Meclis-i Vâlâ üyeliğine, Meclis-i Maarif-i Umumiye üyeliğine ve Encümen-i Daniş dahili üyeliğine getirildi. 1853’te kısa bir süre Ticâret Nâzırlığında bulundu; 1854’te aynı makama ikinci kez atandı. O yılın sonuna kadar Meclis-i Âlî-i Tanzimât başkanlığına yükselen Paşa, bir ay içinde Meclis-i Vâlâ-yı Âhkâm-ı Adliyye başkanlığını da devraldı. 1854’te Süveyş Kanalı imtiyazının Fransızlara bırakılmasına karşı çıkarak kayınbiraderi Mısır Valisi Mehmed Said Paşa’ya imtiyazın iptali için yazdığı mektubun Fransız elçisinin eline geçmesiyle birlikte hem Reşid Paşa hem de kendisi görevden ayrılmak zorunda kaldı. 1857’de Meclis-i Vâlâ başkanlığına yeniden atandı; iki yıl sonra istifa ederek Mısır’a gitti. Sultan Abdülaziz’in tahta çıkmasının ardından 1861’de İstanbul’a döndü. Sadrazam Keçecizade Fuât Paşa’nın görevde bulunduğu dönemde sadrazam kaymakamı sıfatıyla ortaya çıkan mali krizi kendi hazinesinden piyasaya altın sürerek atlattı. 5 Ocak 1863’te Fuât Paşa’nın çekilmesiyle birlikte Padişah Abdülaziz tarafından sadrazamlığa atandı ve 1 Haziran 1863’e dek, yaklaşık beş ay bu görevi yürüttü. Sadrazamlığı döneminin en önemli gelişmesi, Sultan Abdülaziz’in Fuât Paşa ile birlikte Nisan 1863’te Mısır’ın Osmanlı’ya bağlılığını pekiştirme amacıyla düzenledigi Mısır seyahatidir. Sultanrın İstanbul’a dönüşünün ardından Fuât Paşa yeniden sadrazam olunca Yusuf Kâmil Paşa Meclis-i Ahkâm-ı Adliye başkanlığına geri döndü. 1869’da Mithat Paşa’nın yerine Şûrâ-yı Devlet başkanlığına getirildi; bu makamda toplam üç farklı dönemde görev yaptı. 1875’teki sağlık sorunları son görevinden ayrılmasına yol açtı.
Edebiyat, Mimari ve Hayırseverlik Mirası
Yusuf Kâmil Paşa’nın adı, devlet hayatının ötesinde Türk edebiyat tarihi açısından da ayrı bir değer taşır. Fransız yazar François Fénélon’un Les Aventures de Télémaque (Telemakhos’un Maceralları) adlı eserini Türkçeye kazandırması, 1862’de basılan bu çeviriyi Türk edebiyatının ilk çeviri romanı yapti. Arapça, Farsça ve Fransızcaya vakrr olan Paşa, Zeynep Hanım Konarrnı (“Pamuk Saray” olarak bilinen Vezneciler’deki, sonradan İstanbul Üniversitesi’ne dönüşen yapı) dönemin edebiyatçıları, sanatçıları ve aydınlarına açardı. Namık Kemal de bu konakın sıkça uğrayan isimler arasındaydı. Hastane yapma fikri de Namık Kemal’in teşvikiyle filizlendi. Eşi Zeynep Kâmil Hanım’la birlikte gerçekleştirdikleri hayır işleri arasında özellikle öne çıkanlar şunlardır:
- Üsküdar’daki Zeynep Kâmil Hastanesi (temeli 24 Haziran 1875’te atıldı; 2 Mart 1882’de açıldı)
- Zeynep Kâmil İlk Öğretim Okulu (1878)
- Elazığ’ta kütüphaneli bir medrese
- Bebek’ten Zincirlikuyu’ya uzanan şose yol
- Gülhane’deki Beşirağa Camii’nin imarı ve çeşitli tarihi yapıların restorasyonu
Bebek’teki yalrrı pembe rengiyle “Pembe Yalı”, Vezneciler’deki bykü konakı da Mısır’daki pamuk çiftliklerinin getirisiyle inşa edildiğinden “Pamuk Saray” olarak anılıyordu. Yusuf Kâmil Paşa, 10 Ekim 1876 tarihinde Bebek yalısında 68 yaşında hayata gözlerini yumdu. Zeynep Kâmil Hastanesi bahçesindeki küçük türbede son uyku yerini aldı. 1886’da vefat eden eşi Zeynep Hanım da yanına defnedildi. Kadıköy Moda’da bir sokağa adı verilen Paşa, hem devlet adamı hem de kültür insanı kimliğiyle Osmanlı tarihinin saygın sayfalarında yaşamaya devam etmektedir.