Mehmet Ali Ayni, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinin en önemli bürokrat, düşünür ve eğitimcilerinden biridir. 25 Şubat 1868 tarihinde Manastır'a bağlı Serfiçe'de dünyaya gelen bu değerli şahsiyet, idari yeteneklerinin yanı sıra felsefe alanındaki derin çalışmalarıyla tanınır. Yaşamı boyunca valilikten üniversite rektörlüğüne uzanan geniş bir yelpazede hizmet sunmuştur. Devlet kademelerinde üstlendiği kritik görevlerin yanı sıra, akademik dünyada felsefe terimlerinin Türkçe karşılıklarının bulunmasında öncü bir rol oynamıştır. Ayni, arkasında derin bir entelektüel miras bırakarak 29 Kasım 1945 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.
İlk Yılları ve Eğitim Hayatı
Sülalesi aslen Konya kökenli olan Mehmet Ali Ayni, çocukluk döneminin ilk yıllarında Serfiçe Sıbyan Mektebi'nde eğitim almaya başladı. Yaklaşık sekiz yaşlarındayken ailesinin göç etmesiyle önce Selanik'e, kısa bir süre sonra ise İstanbul'a yerleşti. Payitahtta eğitimine Çiçekpazarı Rüşdiyesi bünyesinde devam eden genç Mehmet Ali, babasının devlet görevi nedeniyle Yemen'in Sana şehrine gitmek durumunda kaldı. Sana Askeri Rüşdiyesi'nde derslerini sürdürürken, kendi imkanlarıyla dışarıdan Fransızca dersleri alarak dil becerisini geliştirdi. İki yıl Yemen'de kaldıktan sonra ailesiyle birlikte yeniden İstanbul'a döndü. Burada sırasıyla Gülhane Askeri Rüşdiyesi, Mülkiye İdadisi ve son olarak Mülkiye Mektebi'nin yüksek kısmını 1888 yılında başarıyla tamamladı. Okul yıllarında dönemin önemli şahsiyetlerinden Recaizade Mahmud Ekrem'den edebiyat, Mızancı Murad Bey'den ise tarih dersleri alarak fikri altyapısını güçlendirdi.
Bürokraside ve Maarifte Yükseliş Dönemi
Mezuniyetinin ardından eğitim sektöründe çeşitli görevler üstlenen Mehmet Ali Ayni; İstanbul Hukuk Mektebi, Edirne İdadisi, Dedeağaç, Halep ve Diyarbakır gibi farklı şehirlerde hem öğretmenlik yaptı hem de Maarif Müdürlüğü vazifelerini başarıyla yürüttü. Diyarbakır'da bulunduğu dönemde ünlü şair ve yazar Süleyman Nazif ile yakın bir dostluk kurdu. İstanbul'a geri döndüğü 1895 senesinde Maarif Nezareti bünyesinde İstatistik Başkatibi olarak atandı. Bir süre sonra eğitim alanından idari yönetim kademesine geçiş yaparak Kosova ve Kastamonu vilayetlerinde mektupçu unvanıyla çalıştı. Kastamonu'daki mesaisi esnasında 1902 yılında Sinop Sancağı Mutasarrıf vekilliği vazifesini üstlendi. Kastamonu'da yerel basın tarihine katkı sunmak amacıyla Kastamonu Vilayet Matbaası'nın kurulmasına öncü bir rol oynamıştır.
Ayni'nin idari ve eğitim kariyeri boyunca görev yaptığı önemli merkezlerden bazıları şunlardır:
- Maarif müdürlüğü ve öğretmenlik yaptığı Diyarbakır,
- Mektupçuluk görevinde bulunduğu ve matbaa kurduğu Kastamonu,
- Valilik vazifesini yürüttüğü Trabzon.
Valilik Yılları ve Akademik Çalışmaları
1903 ile 1912 yılları arasında Osmanlı coğrafyasının pek çok farklı bölgesinde idarecilik yaptı. Bu süreçte sırasıyla Taiz, Yemen, Ammere, Basra, Karesi (Balıkesir) ve Lazhiye mutasarrıflıklarında; ardından Elazığ, Yanya, Arnavutluk ve Trabzon valiliklerinde bulundu. 1913 yılında dönemin sadrazamı ve siyasi figürü Talat Paşa'nın talimatıyla emekli edildi. Ancak idari yaşamının sona ermesi, onun akademik alanda parlamasına vesile oldu. Eğitimci Emrullah Efendi'nin referansıyla 1914 yılında Darülfünun Edebiyat Fakültesi'nde Felsefe Müderrisliğine tayin edildi. Ertesi yıl fakülte dekanlığına seçilen Ayni, bu süreçte kurumun sesi olan Edebiyat Fakültesi Mecmuası'nın yayın hayatına başlamasını sağladı. Bilimsel terimlerin dilimize kazandırılması amacıyla kurulan Istılahat-ı İlmiye Encümeni bünyesinde etkin görevler üstlenen Ayni, özellikle felsefe terimlerinin Türkçe karşılıklarının belirlenmesi aşamasında çok büyük emekler sarf etti. Bu başarılarının yanında Çamlıca Kız Lisesi, Darülfünun Tasavvuf Şubesi ve Medresetür-Reşad mekteplerinde de genç dimağlara dersler verdi.
Siyasi Dalgalanmalar ve Cumhuriyet Dönemi
Mondros Mütarekesi sonrasında İttihatçı kimliği gerekçe gösterilerek Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi tarafından üniversitedeki görevinden el çektirildi. Ancak 1922 senesinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından hak iadesi yapılarak Medresetür-Reşad'daki işine geri iade edildi. Ankara'ya davet edilerek Şeriye ve Evkaf Vekaleti bünyesinde kurulan Telifat ve Tetkikat-ı İslamiyye üyeliğine getirildi. 1924 yılına kadar bu vazifeyi yürüten Ayni, ardından İstanbul'a dönerek akademik faaliyetlerine hız verdi. İlahiyat Fakültesi'nde Tasavvuf, Harbiye'de Ahlak, Harp Akademisi'nde Siyasi Tarih okuttu. Türkiye'yi temsilen uluslararası Felsefe Kongrelerine iştirak etti.
Son Yılları ve Entelektüel Mirası
1935 yılında yaş haddinden ikinci kez emekliye sevk edilen Ayni, entelektüel üretimine ara vermedi. 1937'de tedavi amacıyla gittiği Fransa'nın başkenti Paris'ten döndükten sonra, İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Komisyonu Reisliğine getirildi. Ülke kültürüne yaptığı katkılardan ötürü 75. yaş günü münasebetiyle 1943 yılında Eminönü Halkevi'nde onuruna görkemli bir jübile düzenlendi. Hayatının son döneminde bir ameliyat geçiren Ayni, bu cerrahi müdahalenin ardından toparlanamayarak 29 Kasım'da İstanbul'da vefat etti. Cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Özel yaşamında ise Osmanlı döneminin önde gelen aydın isimlerinden Giritli Sırrı Paşa ile şairlik ve bestekarlık yönüyle tanınan Leyla Saz'ın kızı olan Feride Hanım ile hayatını birleştirmiştir.