Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerine damgasını vuran en tartışmalı isimlerden biri olan Mustafa Sabri Efendi, 22 Haziran 1869 tarihinde Tokat'ın Kat köyünde dünyaya geldi. Din bilginlerinden Ahmet Efendi'nin oğlu olarak hayata gözlerini açan bu etkili şahsiyet, geleneksel eğitim basamaklarını hızla tırmanarak müderrislikten şeyhülislamlığa kadar yükselmiştir. Siyasi tercihleri ve özellikle Milli Mücadele dönemindeki uzlaşmaz tavrı nedeniyle Türk tarihinin en çok konuşulan din adamları arasında yer almıştır. İmparatorluğun çöküş ve cumhuriyetin kuruluş sancılarını bizzat yaşayan din adamı, aldığı kararlarla fırtınalı bir kariyere imza atmıştır. Aktif yaşamı boyunca hem saray çevresinde hem de meclis koridorlarında önemli roller üstlenen Sabri Efendi, 12 Mart 1954'te sürgün hayatı yaşadığı Kahire'de ölmüştür.
Tokat'tan Payitahta Uzanan Eğitim Yolları
İlk öğrenimine Tokat'ta Peşli Hoca'dan ders alarak başlayan Mustafa Sabri, Kayseri'ye giderek Hoca Emin Efendi'den Arapça, Mantık, Fıkıh, Tefsir ve Hadis okudu. Ardından İstanbul'a geçip Huzur Dersleri ve Ahmet Asım Efendi'den aldığı derslerle eğitimini tamamladı. Rüus sınavını 1889'da kazanarak Fatih Camii'nde müderris olarak ders vermeye başladı. Beşiktaş Asariye Camii imamlığının ardından 1898'de Huzur Dersleri Muhattablığına getirildi ve bu görevi 1914'e kadar sürdürdü. Aynı zamanda 1900 yılında Sultan II. Abdülhamid'in kitapçısı oldu. İlerleyen yıllarda Silistre Müftülüğü ve İstanbul Kadılığı idari işler dairesinde birinci sınıf memurluk yaptı. Ayrıca Hicaz Vilayeti'nde kadılık yapan Ahmet Hilmi Efendi'nin yanında Müşavir-i Sani unvanıyla hizmet etti.
Meşrutiyet'ten İttihatçı Çatışmasına Siyaset Sahnesi
İkinci Meşrutiyet'in ilan edildiği 1908 yılında Tokat'tan mebus seçilerek aktif siyasete atıldı. Aynı yıl dine dayalı Cemiyet-i İttihadiye-i İslamiye derneğini kurdu. Sultan II. Abdülhamid'in 27 Nisan 1909'da tahttan indirilmesini sevinçle karşılayarak İttihat ve Terakki mensuplarına teşekkür etti. Ancak bu yakınlaşma çok kısa sürdü. Kısa sürede Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na geçerek İttihat ve Terakki'ye karşı sert bir mücadeleye girişti. Bu muhalefet yüzünden iktidarın şimşeklerini üzerine çekince Romanya'nın Köstence şehrine kaçtı. Resmi yazışmalarda Paris'e geçtiği belirtilse de bu bilgi kesinleşmemiştir. İttihatçıların iktidardan uzaklaşmasıyla 18 Kasım 1918'de İstanbul'a döndü. Döner dönmez Darü'l-Hikmet'il-İslamiyye üyeliğine ve Süleymaniye Medresesi hadis müderrisliğine atandı.
Milli Mücadele Karşıtlığı ve Şeyhülislamlık Yılları
İstanbul'da İttihatçılara karşı eleştirilerini daha da sertleştiren din adamı, saltanat yanlısı Tealî-i İslam Cemiyeti'nin yöneticileri arasında yer aldı. Dernek, İskilipli Atıf Hoca ve Said Nursi'nin de bulunduğu bir kadroyla Kuva-yı Milliye karşıtı ilk bildirisini yayımladı. 1919 başında yeniden Tokat mebusu seçilen Sabri Efendi, Damat Ferid Paşa hükümetlerinde defalarca Şeyhülislamlık makamına getirildi. Beşinci kabinede bu görevin yanı sıra Şûra-i Devlet Reisliği koltuğuna da oturdu. Milli Mücadele'yi devlete başkaldırı olarak gören Mustafa Sabri, Mustafa Kemal Paşa ve diğer vatanseverler hakkında hazırlanan ölüm fetvasını bizzat kaleme alan isimdir. Aynı zamanda Sevr Antlaşması'nın imzalanmasını hararetle savunmuş, bu yüzden eşi Ulviye Hanım'dan büyük tepki görmüştür. Ermeni tehciriyle suçlanan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in idamına yönelik fetvayı da o vermiştir. Türk ordusunun zafer kazanması üzerine Müslüman ve Ermenilerden oluşan ortak bir ordu kurup savaşmak istese de bu amacına ulaşamamıştır.
Sürgün Yılları ve Kahire'de Kapanan Defter
Milli Mücadele'nin başarıya ulaşmasıyla 1922'de İngiliz gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı. Yunanistan'ın Gümülcine kentine giderek burada oğlu İbrahim'le Yarın ve Peyam-ı İslam gazetelerini çıkardı. İtalyan basınına verdiği demeçlerde Türklere 'Müslüman barbarlar' diyerek ağır ithamlarda bulundu. Hatta çıkardığı gazetede yayımladığı bir şiirde Türklükten istifa ettiğini yazdı. Bu radikal çıkışları onun geri dönüş yollarını tamamen kapattı. Giriştiği faaliyetler nedeniyle T.C. Hükümeti'nce Yüzellilikler listesine dahil edilerek vatana girişi engellendi. Gümülcine'nin ardından Mekke'ye ve son olarak Kahire'ye geçerek Ezher Üniversitesi'nde müderrislik yaptı. 1938 affına rağmen dönmediği Mısır'da, Türkiye'deki köklü reformlara karşı çıkmaya devam etti. Karşı durduğu yeniliklerin başlıcaları şunlardır:
- Şapka Kanunu ve kılık kıyafet düzenlemesi,
- Çok eşliliğin yasaklanması ve Medeni Kanun,
- Harf Devrimi ve Latin alfabesi,
- Halifeliğin kaldırılması,
- Kur'an-ı Kerim'in Türkçeye çevrilmesi.
Şapka takmayı dinen küfür sayan ve çok eşliliğin yasaklanmasının ahlaki çöküş getireceğini iddia eden Mustafa Sabri, 12 Mart 1954 tarihinde 85 yaşındayken Kahire'de hayata gözlerini yumdu.