Genel Bakış
Mustafa Sabri Efendi, 22 Haziran 1869'da doğan ve 12 Mart 1954'te Kahire'de ölen Osmanlı müderrisi, Meclis-i Mebusan mebusu ve şeyhülislamdır. Kat köyünde, Asarkaya (Karabacak) ailesinde dünyaya geldi.
Eğitimi ve Siyasi Hayatı
Çocukluğunda Pazar nahiyesinde Peşli Hoca'dan ders alarak eğitime başladı, ardından Kayseri Medresesi'nde din eğitimi gördü. 1889'da Rüus imtihanını kazanıp Fatih Camii'nde ders vermeye başladı ve Beşiktaş Asariye Camii'nde imamlık yaptı. 1900-1904 arasında II. Abdülhamid tarafından huzur derslerine alındı. II. Meşrutiyet'ten sonra, 1908'de Tokat'tan Osmanlı Mebusan Meclisi'ne milletvekili seçildi. Önce İttihat ve Terakki Fırkası'nı destekledi, sonra 1910'da Ahali Fırkası'na girdi, 1911'de İttihat ve Terakki'ye muhalif Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın kuruluşunda yer aldı. Bu dönemde muhalif Beyan-ül Hak dergisinde başyazarlık yaptı.
Bab-ı Ali Baskını ve Sürgün
Tarihçi Ali Birinci, İttihat ve Terakki'nin 23 Ocak 1913'te Bab-ı Ali baskınını yapmasa Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın bir ihtilal komitesine dönüşeceğini ve aralarında Mustafa Sabri'nin de bulunduğu bir grubun hükûmeti 25 Ocak 1913'te devirmeye hazırlandığını yazar. Baskın sonrasında Mustafa Sabri, birçok parti yöneticisi gibi Romanya'ya kaçtı, oradan Yunanistan'a geçti. Kasım 1916'da Bükreş'te tutuklandı ve kendi isteğiyle Enver Paşa'ya getirildi. Gıyabında aldığı beş yıllık cezayı Bursa Vilayeti'ne bağlı Bilecik Sancağı'nda geçirmesi kabul edildi ve Ekim 1918 affına kadar orada kaldı. Ali Birinci ayrıca Sadrazam Mahmut Şevket Paşa suikastının arkasında onun bulunduğunu iddia eder.
Şeyhülislamlık Dönemi
1918'de Hürriyet ve İtilaf Fırkası iktidara gelince Mısır'daki sığınağından İstanbul'a döndü. 15 Şubat 1919'da, sonradan Teâli-i İslam Cemiyeti adını alan Cemiyet-i Müderrisin'in kuruluşunda bulundu. Aynı yıl 4 Mart'ta şeyhülislam, 16 Mart'ta Meclis-i Âyan üyesi olarak atandı. Sevr'i imzalayan hükûmet döneminde Vahdettin başkanlığındaki Meclis-i Âli'de anlaşmanın kabulü yönünde görüş bildirenler arasındaydı. 25 Eylül 1919'da cemiyeti, Kuvâ-yi Milliye'ye karşı çok sert ifadeler içeren bir bildiri yayımladı. 11 Nisan 1920'de Millî Mücadele'yi başlatan milliyetçi ileri gelenler hakkındaki ölüm fetvasını kaleme aldı; dönemin şeyhülislamı Haydarizade İbrahim Efendi imzalamayı reddedip istifa etti, fetvayı Dürrizade Abdullah Efendi verdi.
Sonraki Yılları ve Görüşleri
1922'de, Türk ordusunun bağımsızlık savaşını kazandığı yıl, ailesiyle İngilizlerin sağladığı bir yük gemisiyle Mısır'a gitti. Bir süre Yunanistan'a sığındı ve oğlu İbrahim ile Yarın ve Peyâm-ı İslam gazetelerini çıkardı. Yüzellilikler listesine alındı ve vatandaşlıktan çıkarıldı. Mısır'da El-Ezher Üniversitesi'nde din dersleri verdi. Şapka Kanunu'na, Medeni Kanun'a, Harf Devrimi'ne, halifeliğin kaldırılmasına ve Kuran'ın Türkçeye çevrilmesine karşı çıktı; Türk milliyetçiliğine de karşıydı. Eserleri arasında Mevkıfül Akl, Dini Mücedditler ve Türkçe Kuran Meselesi bulunur.
Benzer kişiler
- Gazali (Müderris)
- Ebussuud Efendi (Şeyhülislam)
- Hacı Bayram Veli (Müderris)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Mustafa Sabri Efendi maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.