Süleyman Nazif, Osmanlı ve cumhuriyet dönemlerinde kalemiyle fırtınalar estirmiş, 29 Ocak 1870 tarihinde Diyarbakır'da dünyaya gelmiş bir Servet-i Fünun şairi ve yazarıdır. Babası Mehmet Sait Paşa'nın izinden giderek küçük yaşta edebiyata yönelen Nazif, Namık Kemal ekolünün en ateşli temsilcisidir. Toplumsal davaları ve hürriyet fikrini coşkun bir dille savunmuştur. Fırtınalı bir ömür sürmüştür. Vatanın işgal günlerinde yazdığı cesur yazılarla adını tarihe altın harflerle yazdırmayı başarmıştır.
Diyarbakır'dan Paris'e Uzanan Fikir Yolculuğu
Süleyman Nazif, eğitimine 1874'te Maraş'ta başlamış; ailesiyle Diyarbakır'a döndüğünde rüştiyeye devam etmiştir. 1879'da Mardin'de babası tarihçi ve şair Mehmet Sait Paşa'nın yanında Arapça, Farsça ve Fransça öğrenmiştir. Şair Faik Ali Ozansoy'un ağabeyi olan Nazif, dönemin mühim Kürt aydınlarındandır. 1892'de babasını kaybettikten sonra Diyarbakır'da memuriyet hayatına adım atmıştır. 1893'te Meclis-i Vilâyet ikinci kâtipliği, Vilâyet Matbaası Müdürlüğü ve Vilâyet Gazetesi başyazarlığı görevlerini yürütmüştür. Diyarbakır'a Ermeni meselesini tetkik amacıyla gelen Abdullah Paşa'nın takdirini kazanarak onunla terfiyle Musul'a gitmiş, ardından hemen İstanbul'a geçmiş ancak İkinci Abdülhamit aleyhindeki yazıları yüzünden Paris'e kaçmıştır. Paris'te sekiz ay boyunca Meşveret Gazetesi'nde yazmış, 1897'de 'Mâlûm-i Îlân' ve 'Namık Kemal' risalelerini çıkarmıştır.
Valilik Yılları ve Gazetecilik Faaliyetleri
Yurda döndükten sonra Bursa'da vilayet mektupçuluğu göreviyle ikamete memur edilen Nazif, 1908'de İstanbul'a gelerek Ebüzziya Tevfik ile yeni Tasvir-i Efkâr Gazetesi'ni çıkarmış, bu dönemde sert üslubuyla adını duyurmuştur. 1915 senesinden itibaren Basra, Kastamonu, Trabzon, Musul ve nihayet Bağdat valiliklerinde bulunmuştur. İdari işlerde başarılı olamayıp tamamen yazarlığa yönelmiştir. Bürokraside tamamen hisleriyle hareket eden Nazif, Bağdat valiliği esnasında, 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi'nde Şıpka Geçidi'nde Türk birliklerinin mahvına sebep olan Müşir Süleyman Paşa'ya mezar yaptırmak istemiş ancak başaramamıştır. Edebi tenkitlerinde ve siyasi fikirlerindeki ani gelgitler, onun hissi ve heyecanlı yapısını her daim yansıtmıştır.
İşgal Günlerinde Kara Bir Gün ve Malta Sürgünü
İstanbul'un işgali üzerine 23 Kasım 1918'de Hâdisât Gazetesi'nde kaleme aldığı 'Kara Bir Gün' makalesiyle işgal kuvvetleri komutanının büyük tepkisini çekmiş ve kurşuna dizilmekten son anda kurtulmuştur. 23 Ocak 1920'deki Pierre Loti'yi anma günündeki konuşmasının ardından İngilizler tarafından iki yıllığına Malta'ya sürülmüştür. 1922 başlarında kurtuluş mücadelesinin zaferi üzerine İstanbul'a dönen Nazif, Namık Kemal hakkındaki konferansını kitaplaştırmıştır. Padişah Vahdettin'e saldırdığı yazılarını ise 'Tarihin Yılan Hikâyesi' adıyla bastırmıştır. İbrahim Cehdi ve Abdüllahrar Tâhir imzalarını da kullanan şair, önceleri muhalif olduğu İkinci Abdülhamit'in yokluğunda memleketin düştüğü hazin durumu görünce pişman olmuştur. Bu duygularını 'Sultan Hamid'e Şarkı' şiirinde şu dörtlükle haykırmıştır:
Pâdişâhım gelmemişken yâda biz
İşte geldik senden istimdâda biz
Öldürürler başlasak feryâda biz
Hasret olduk eski istibdâda biz
Edebi Şahsiyeti ve Eserleri
Hem şiir hem nesir alanında Namık Kemal ekolünü yaşatan Süleyman Nazif, Doğu ve Batı edebiyatlarına hakimiyetiyle bilinir. İlk şiirlerinde toplumsal davaları işleyen şair, Servet-i Fünun yıllarında sanat sanat içindir anlayışıyla hüzünlü duygulara odaklanmıştır. Eserlerinde ve nesirlerinde uyum kaygısıyla süslü, ağır bir dil ve yabancı tamlamalar kullanmıştır. Hece ölçüsünü ilkel bulup aruz veznini savunarak 'Cenk Türküsü' dışında heceyle şiir yazmamıştır. Şair, 4 Ocak 1927'de İstanbul'da 57 yaşındayken yakalandığı zatürre sebebiyle vefat etmiştir. Şairin bıraktığı zengin miras Türk edebiyatında derin izler bırakmıştır.
Süleyman Nazif'in edebiyat dünyasına bıraktığı başlıca eserler şunlardır:
- şiir: Gizli Figanlar (1906), Firak'ı Irak (1918)
- şiir-Nesir: Batarya ile Ateş (1917), Âsitan-ı Târihte (1917), Malta Geceleri (1924), Çalınmış Ülke (1924)
- Makale: Çal Çoban Çal (1921), Malum-ı İlam (1897), Tarihin Yılan Hikâyesi (1922), Hz. İsa'ya Açık Mektup (1924), Îmâna Tasallut-Şapka Meselesi (1925)
- İnceleme: Dayır-ıBekr Vilayeti Salnamesi (1896), Nasırüddin Şah ve Babiler (1923), Namık Kemal (1897), Mehmet Akif Ersoy (1924), Fuzuli (1920), Abide-i Şüheda (1925), İki Dost (1926)
- Çeviri: Lübnan Kasrının Sâhibesi (1926)