Türk eğitim ve kültür tarihinin en üretken şahsiyetlerinden biri olan Mehmed Celaleddin Saygun, 1872 yılında Nevşehir'de dünyaya gelmiş, ömrünü İzmir'de modern eğitimin yaygınlaşmasına adamış vizyoner bir matematik öğretmeni, yazar ve kütüphanecidir. Kamuoyunda daha çok Celâl Hoca adıyla tanınan bu aydın fikir adamı, Ege'nin incisi İzmir'de kütüphanecilik alanında bir devrim yaparak İzmir Milli Kütüphanesi'nin temelini atmıştır. Yaşamı boyunca cehaletle mücadele eden Saygun, 21 Mart 1954 tarihinde İstanbul'da gözlerini yumana dek memleketin ilmi gelişimine eşsiz katkılar sunmuştur. Cumhuriyet döneminin en önemli bestecilerinden Ahmet Adnan Saygun'un da babası olan bilge eğitimci, hem yetiştirdiği öğrencilerle hem de kaleme aldığı eserlerle ardında silinmez bir iz bırakmıştır.
Kocahoca'nın Oğlundan Muallim Mektebine
Celâl Hoca, orduya mühimmat temin eden ve "Fişekçizadeler" olarak bilinen aileye mensup, yörede "Kocahoca" olarak anılan Ahmet Efendi'nin oğlu olarak Nevşehir'de hayata gözlerini açtı. İlk eğitim adımlarını bu tarihi kentteki İbrahimpaşa Medresesi bünyesinde atan genç Celaleddin, ailesinin Ege'ye göç etme kararı almasıyla tahsil hayatına İzmir'de devam etmek durumunda kaldı. Eğitim aşkı sönmeyen genç adam, İzmir'deki medrese öğrenimini başarısıyla nihayete erdirdikten sonra İzmir Muallim Mektebi'ne kaydolarak öğretmenlik mesleğine ilk profesyonel adımı attı. Dönemin saygın matematik bilginlerinden Kurmay Selahattin Saip Bey'den özel matematik dersleri alarak bu alanda kendisini yetiştirdi. Yeteneği ve çalışkanlığı sayesinde kısa sürede aranan bir eğitimci haline gelerek 1893 yılında resmen meslek hayatına atıldı. İzmir'de yer alan Mekteb-i Sanayi ile Erkek ve Kız Sultanilerinde uzun yıllar boyunca yüzlerce gençle matematik öğreten Saygun, 1929 yılında bu kutsal vazifesinden emekliye ayrıldı.
İzmir Milli Kütüphanesi'nin Kuruluş Destanı
Mehmed Celaleddin Saygun'un en büyük hayallerinden biri, İzmir halkının ücretsiz faydalanabileceği kapsamlı bir kütüphane kurmaktı. Bu amaç doğrultusunda ilk somut girişimini II. Abdülhamit döneminde gerçekleştiren Celâl Hoca, İkiçeşmelik Kıraathanesi'nde kitap bağışları toplamaya başladı. Kısa sürede halkın da desteğiyle birkaç yüz ciltlik mütevazı bir kitaplık oluşturmayı başardı. Ancak o devrin getirdiği ağır siyasi ve sosyal şartlar, bu heyecan verici girişimin yarım kalmasına sebebiyet verdi. Yılmayan vatansever aydın, ilerleyen dönemlerde de bu idealinin peşinden gitmeyi sürdürdü. En nihayetinde kararlılığı sayesinde İzmir Milli Kütüphanesi'nin kurulmasına öncülük ederek kentin kültürel hafızasını koruma altına aldı. Kurucusu olduğu bu devasa bilgi yuvası, İzmir'in en kıymetli hazinelerinden biri haline gelerek nesiller boyu araştırmacılara rehberlik etmiştir.
Aydınlanma Mücadelesi, Siyaset ve Aile Yaşamı
Celâl Hoca, yalnızca bir eğitimci değil, aynı zamanda toplumun dönüşümü için risk almaktan çekinmeyen aktif bir aydındı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin İzmir şubesi kurulduğunda bu oluşuma ilk katılan isimlerden biri oldu. Cemiyetin gizli faaliyetlerinde üstlendiği roller sebebiyle kolluk kuvvetlerince birkaç kez tutuklanarak hapse atıldı. II. Meşrutiyet'in ilan edilmesiyle birlikte köklü bir zihniyet değişimine giden Saygun, sarığını çıkararak modernleşme yolunda kararlı bir duruş sergiledi. Okullarda verilen dini eğitimin amacından saptığını gözlemleyerek, "Ulûm-u diniye" dersinin nasıl verilmesi gerektiğini uygulamalı olarak gösteren "Yeni İlm-i hâl" adında ses getiren bir kitap yazdı. Fikri mücadelelerini basılı eserleriyle taçlandıran kütüphaneci yazar, ömrü boyunca gericiliğe karşı ilmin ve aklın savunuculuğunu yaptı.
Özel hayatında da örnek bir aile babası olan Celaleddin Bey, 1903 yılında kendisinden 15 yaş küçük olan Zeynep Seniha Hanım ile hayatını birleştirdi. Bu mutlu evlilikten Nebile ve Türk müzik tarihinde derin izler bırakacak olan ünlü besteci Ahmet Adnan Saygun dünyaya geldi. Hayatının son dönemine dek üretkenliğini kaybetmeyen bu bilge çınar, 21 Mart 1954'te İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Geride bıraktığı onlarca eser, yetiştirdiği pırıl pırıl öğrenciler ve kurucusu olduğu kütüphane ile Türk modernleşme tarihinin altın sayfalarında kendine yer buldu.