Ahmet Adnan Saygun, 7 Eylül 1907 tarihinde İzmir'de dünyaya gelerek Cumhuriyet döneminin en etkili müzik insanlarından biri olmuştur. Matematik öğretmeni Mahmut Celalettin Bey ile Zeynep Seniha Hanım’ın ilk çocukları olan Saygun, İzmir sokaklarında duyduğu melodileri klasik batı müziği formlarıyla harmanlayarak Türk sanat dünyasında silinmez izler bırakmıştır. Genç yaştaki üstün yeteneğiyle dikkat çeken sanatçı, aldığı nitelikli eğitimler ve bestelediği anıtsal yapıtlarla ülkemizin müzik devrimine yön vermiştir. Hem yerel ezgileri evrenselleştiren tarzı hem de eğitime adanmış yaşamıyla uluslararası alanda saygınlık kazanmıştır. Cumhuriyet’in kültür atılımının sembol isimlerinden olan Saygun, 84 yıllık ömrüne sığdırdığı devasa mirasla Türk Beşleri'nin en önemli halkasını oluşturmuştur.
İzmir'den Paris'e Uzanan Nota Köprüsü
Müzik yolculuğuna İzmir Hadika-i Subyan İlkokulu'nda adım atan Saygun’un melodileri kavrama yeteneği henüz o yıllarda çevresindekileri şaşırtıyordu. Küçük yaşta soprano sesiyle duyduğu tüm şarkıları tek seferde tekrarlayabilen çocuk, 1918 yılında İttihat ve Terakki Lisesi'ne kaydoldu. Okulda İsmail Zühtü Bey'in kurduğu koroya girdi. Bu koro ona çok şey kattı. On üç yaşına geldiğinde Rossati’den piyano dersleri almaya başlayarak tekniğini hızla geliştirdi. İlerleyen yıllarda Macar Tevfik Bey ve Hüseyin Sadettin Arel gibi kıymetli isimlerle armoni çalıştı. Kendi çabalarıyla büyük bir müzik sözlüğü hazırlayacak kadar derinleşen bu tutku, onu 1926 yılında İzmir Lisesi’ne öğretmen olarak taşıdı.
Genç müzisyenin yaşamı, Paris'e gitmesiyle tamamen değişti. Ünlü Schola Cantorum okulunda Vincent D’Idy, Eugene Borrel ve Amedee Gastoue gibi ustalardan kompozisyon dersleri aldı. Paris'teki o son derece yaratıcı ortamda ilk eseri olan Divertissement'ı 1930 yılında başarıyla tamamladı. Yurda döndüğünde Musiki Muallim Mektebi ve İstanbul Belediye Konservatuvarı bünyesinde kontrpuan ile teori dersleri vererek genç nesilleri yetiştiren Saygun, Ankara’da kurduğu Ses ve Tel Birliği derneğiyle de müzik kültürünün yayılmasına öncülük etti.
Cumhuriyet'in Sesini İnşa Eden Başyapıtlar
1934 yılında Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın başına geçen Saygun, Mustafa Kemal Atatürk'ün özel ricasıyla tarihi bir sorumluluk üstlendi. Türkiye'yi ziyaret edecek olan İran Şahı şerefine, yalnızca bir ay gibi inanılmaz bir sürede ilk Türk operası olan Öz Soy'u besteledi. Bu eser büyük yankı uyandırdı. Hemen ardından yine Atatürk’ün isteği doğrultusunda, modern Cumhuriyet insanının doğuşunu simgeleyen Taşbebek operasını kaleme aldı. Müzik tarihimizin bu öncü tiyatral eserleri, yeni devletin çağdaş sanat vizyonunun en somut göstergesi haline geldi.
Saygun'un yaratıcılığının zirvesi ise 1942 yılında tamamladığı anıtsal Yunus Emre Oratoryosu oldu. Yunus Emre Oratoryosu muazzam başarı kazandı. İzmir Kemeraltı Çarşısı’ndaki dervişlerden çocukken işittiği mistik melodilerden ilham alarak yoğurduğu bu eser, 1946’da Ankara'da ilk kez dinleyicilerle buluştu. Eser, Türkçe tasavvuf şiirinin derinliğini batı armonisiyle birleştiren benzersiz yapısıyla dikkat çekti. Kısa sürede dünya genelinde yankı bulan oratoryo, Paris ve New York gibi sanat merkezlerinde beş farklı dile çevrilerek seslendirildi. Birleşmiş Milletler'in yıldönümünde ünlü şef Leopold Stokowski idaresinde icra edilen eser, Türk kültürünü okyanus ötesine taşıyan en güçlü köprü oldu.
Ödüllerle Taçlanan Seçkin Bir Yaşam
Bestecilik alanındaki olağanüstü katkıları sayesinde hem ulusal hem de uluslararası arenada pek çok saygın ödüle layık görülen Saygun, 1948 yılında kazandığı İnönü Armağanı’nın ardından Fransa Hükümeti tarafından Akademik Nişan ile taltif edildi. İtalya ve Finlandiya gibi ülkelerden de prestijli madalyalar alan sanatçı, 1971'de Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Devlet Sanatçısı unvanını alan isim oldu. Yaşamının son döneminde kendisine Atatürk Sanat Armağanı ve "Sanatçı Profesör" unvanı da takdim edildi. Budapeşte Kadın Orkestrası üyesi Macar asıllı Irén Szalai (Nilüfer) Hanım ile 1940'ta kurduğu mutlu evlilik, sanatçının hayat boyu en büyük destekçisi oldu. Bu evlilikten çocukları dünyaya gelmedi.
Saygun, sadece bir besteci değil, aynı zamanda Türk müzikolojisinin temel taşlarını döşeyen üretken bir araştırmacı ve yazardı. Çok sayıda kitap yazıp halk ezgilerini derledi. Romantik estetikten hiçbir zaman kopmadı. Değerli sanatçının geride bıraktığı zengin kültür mirasının bazı önemli köşe taşları şunlardır:
- Müzikoloji Kitapları: Türk Halk Musıkisinde Pentatonizm (1936), Rize, Artvin, Kars Havalisi Türküleri (1937), Töresel Musıki (1967).
- Beste Türleri ve Sahne Eserleri: Özsoy Operası (1934), Taşbebek Operası (1934), Yunus Emre Oratoryosu (1942).
- Enstrümantal Eserleri: Divertimento (1930), İnci'nin Kitabı (1934), Beş Adet Senfoni, Keman ve Viyola Konçertoları.
6 Ocak 1991'de İstanbul'da vefat eden usta sanatçı, geride bıraktığı yüzlerce eser ve müzik teorisine yaptığı eşsiz katkılarla yaşamaya devam etmektedir.