İstanbul'da 1839 yılında hayata gözlerini açan Ermeni asıllı Mardiros Mınakyan, Osmanlı İmparatorluğu'nda Batılı anlamda tiyatronun gelişmesini ve kurumsallaşmasını sağlayan en önemli aktör, yönetmen ve öncüler arasında yer almaktadır. Genç yaşta adım attığı tiyatro sahnelerinde ölene kadar büyük bir adanmışlıkla çalışmıştır. Mınakyan, Darülbedayi'nin kurucu öğretmen kadrosunda da yer almıştır. Kurduğu Osmanlı Dram Kumpanyası ile birçok yetenek yetiştirmiştir. Türk tiyatro tarihimizde kendi adına jübile yapılan ilk isim olma unvanına sahiptir. Padişah Mehmet Reşat tarafından Maarif Nişanı ile ödüllendirilen koca çınar, 1920 yılında vefat etmiştir.
Sahneye İlk Adımlar ve Anadolu Yılları
Eğitim hayatını Hasköy'deki Nersesyan Okulu bünyesinde tamamlayan Manakyan, tiyatroyla çok genç yaşta tanışmıştır. Burada, Ermenice oyunlar sergileyen amatör bir topluluğa katılmıştır. İlk sahne tecrübesini ise 1857 yılında amatör olarak yaşamıştır. Bu sırada bir Ermeni ilkokulunda öğretmenlik görevini yürütüyordu. Beyoğlu'ndaki meşhur Naum Tiyatrosu'nda 1862 yılında sahnelenen "Aristodem" adlı oyunda canlandırdığı Aristodem'in kızı "Gesira" rolü, onun profesyonel kumpanyalara katılarak tiyatro dünyasına kalıcı adımlar atmasını sağlayan en önemli dönüm noktalarından biri olmuştur. Daha sonra İzmir'e giderek Vasprogan Tiyatrosu kadrosunda yer almıştır. İzmir sahnesinde hem Türkçe hem de Ermenice oyunlarda farklı roller üstlenmiştir. 1864 yılında İstanbul'a dönen aktör, Fransüz operetlerinde boy göstermiştir. Sanatçı, 1866 yılında dünya evine girerek sahne çalışmalarına kısa bir mola vermiştir. Aynı yıl Kayseri'ye giderek Ermeni kız okulunda iki yıl matematik öğretmenliği yapmıştır.
Güllü Agop ile Ortaklık ve Osmanlı Dram Kumpanyası
Kayseri'deki görevini tamamlayıp İstanbul'a dönen usta aktör, Agop Vartovyan'ın (Güllü Agop) Gedikpaşa Tiyatrosu ekibine dahil olmuştur. Gedikpaşa, o dönemde yerli Türkçe oyunların sahnelenmeye başladığı en önemli sanat merkezidir. Tiyatroda çoğunlukla Ermenice eserlerde rol alan Manakyan, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sđrasđnda Edirne'ye geçmiştir. Savaş yıllarında Edirne'de opera ve operetler sahneleyerek sanatsal faaliyetlerini sürdürmüştür. Takvimler 1880 yılını gösterdiğinde ise Tiflis şehrine giderek başarılı bir turne gerçekleştirmiştir. Güllü Agop'un Türkçe oyunlar sergileyeceği haberini alınca vakit kaybetmeden İstanbul'a geri dönmüştür. Ancak bu iki büyük sanatçının kurduğu ortaklık maalesef uzun ömüllü olmamıştır. Güllü Agop'un tiyatrosu kapatılınca Osmanlı Tiyatrosu'nu (Tiyatro-i Osmani) yöneten usta sanatçı, yaşanan maddi zorluklar nedeniyle buradaki görevinden kısa sürede ayrılmıştır. Gedikpaşa Tiyatrosu'nun kapatılıp Şehzadebaşı'ndaki yeni binaya taşınmasının ardından kendi topluluğunu kurmaya karar vermiştir. Tarih kaynaklarında 1882 ya da 1884 olarak geçen bu dönemde, efsanevi Osmanlı Dram Kumpanyası doğmuştur. Batılı tarzda kurulan bu önemli kumpanya bünyesinde yaklaşık iki yüz elli oyun sergilenmiştir. Efsanevi kumpanya bünyesinde sahneye taşınan başlıca eser türlerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
- Toplumsal olayları ince bir yergiyle ele alan müzikal operetler,
- Batı edebiyatından Türkçe'ye kazandırılan dramatik oyunlar,
- Dönemin ruhunu yansıtan klasik operalar.
Dönemin siyasi koşulları sebebiyle uygulanan çeşitli sansürler ve yasaklamalar nedeniyle kumpanyanın çalışmaları zaman zaman kesintiye uğrasa da topluluk, faaliyetlerini hiçbir koşulda pes etmeden 1908 yılına kadar istikrarlı bir şekilde sürdürmeyi başarmıştır.
Darülbedayi Yılları ve Tiyatronun Zirvesi
1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilan edilmesinden sonra da çalışmalarına hız kesmeden devam etmiştir. Usta aktör, bir yandan sahnede rol alırken diğer yandan Donanma Cemiyeti Tiyatrosu'nda öğretmenlik yapmıştır. Bu süreçte sayısız yeni sanatçı yetiştiren Manakyan, tiyatroyu farklı semtlere yayarak halkla buluşturmuştur. Aynı zamanda Batı edebiyatından Türkçe'ye çevirdiği eserlerle tiyatronun yaygınlaşmasđnda öncü rol oynamıştır. 1909 yılında Tasfiye-i Ahlak Kumpanyası'na katılarak sanat yolculuğuna yeni bir soluk getirmiştir. Takvimler 1912 yılını gösterdiğinde ise seksen kişilik devasa bir tiyatro topluluğu oluşturmayı başarmıştır. Aynı yıl, usta sanatçının meslek hayatındaki ellinci yılını doldurmasđ şerefine görkemli bir jübile yapılmıştır. Bu kutlama, Türk tiyatro tarihinde bir sanatçı için düzenlenen ilk jübile olma özelliğini taşımaktadır. Padişah Mehmet Reşat, tiyatroya yaptığı muazzam katkılardan ötürü kendisini Maarif Nişanı ile ödüllendirmiştir. Böylece devlet düzeyinde takdir edilen sanatçı, ömrünün sonuna dek sahnelerin gelişimi için ter dökmüştür. Ülkemizin ilk konservatuvarı Darülbedayi'nin kuruluşu için 1914'te Fransa'dan davet edilen yönetmen Andre Antoine, yaptığı elemelerle usta aktör Ahmet Fehim Efendi ile birlikte Mardiros Mınakyan'ı da okulun ilk öğretmen kadrosuna dahil etmiştir. Hem Osmanlı Donanma Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi'nin sanat yönetmenliğini yürüten hem de Darülbedayi bünyesinde genç yeteneklere oyunculuk dersleri veren usta sanatçı, yarım asrı aşan şanlı sahne hayatından 1916 yılında resmen çekilme kararı almıştır. Bu büyük sanat çınarı, 22 Şubat 1920 tarihinde İstanbul'da seksen bir yaşında vefat etmiştir.