Güllü Agop, Türk tiyatro tarihinin dönüm noktalarından birini temsil eden oyuncu ve yönetmendir. Asıl adı Agop Vartovyan olan sanatçı, 1840 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Soyadındaki "vartov" sözcüğü Ermenicede gül anlamına geldiğinden, kendisine zamanla "Güllü" lakabı takıldı. Ermeni Mektebi'ndeki eğitiminin ardından 1861-1862 yılları arasında Balıkhane'de memur olarak çalışan Agop, resim ve heykel gibi güzel sanatlara da yeteneğiydi; ancak asıl tutkusu tiyatroydu.
Tiyatroya İlk Adımlar
1861 yılında Beyoğlu'ndaki Şark Tiyatrosu'nda izlediği Ermenice bir komedi oyununun kendi yaşamıyla kurduğu derin benzerlik, Agop'un sanatsal yönelimini kalıcı biçimde belirledi. Ertesi gün tiyatro yönetimine başvurarak kabul edildi. Burada İtalyan rejisör Astı'nın yanında uzun süre çalıştı, sahne deneyimi edindi. Memuriyetini bırakarak geçimini Kâğıthane'deki işçilikle sağladı. Bir süre İzmir'e giderek amatörlerle yeni bir ekip kurmaya girişti; bu girişim sonuçlanmayınca İstanbul'a geri döndü. Şark Tiyatrosu'nda Hekimyan Heyeti ile çalışmaya başladı; heyetin dağılması üzerine de kalan oyuncuları bir araya toplayarak 1869'da tarihî bir adım attı.
Gedikpaşa Tiyatrosu ve Osmanlı Topluluğu
Gedikpaşa Tiyatrosu'nda eski bir cambaz kumpanyasının bıraktığı harap yapıyı sahneye dönüştüren Agop, burada Osmanlı Topluluğu'nu kurdu. Topluluğun en büyük özelliği, İstanbul tiyatroculuğuna Türkçe oyunları taşımaktı. 1868'de "Sezar Borciya"yı Türkçe sahneledi ve büyük yankı uyandırdı. 1870'te Sadrazam Ali Paşa'nın desteğini arkasına alarak saraydan önemli bir imtiyaz kopardı: On yıl boyunca İstanbul'da Türkçe oyun oynayacak tek tiyatro olma hakkı. Bu imtiyaz kapsamında belirli dönemlerde Üsküdar, Galata ve Beyoğlu'nda temsil zorunluluğu da getirilmişti.
Benliyan, Karakaşyan, Vergine Karakaşyan, Mardiros Mınakyan, Mari Nvar ve Araksiya gibi dönemin önde gelen oyuncularını bünyesinde toplayan Agop, tiyatronun edebi boyutunu güçlendirmek için dönemin tanınmış kalemlerinden destek aldı. Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal ve Direktör Ali Bey bu tiyatro için eser yazdı; edebi yönetimi üstlendi. Nisan 1873'te sahnelenen Vatan yahut Silistre oyunu siyasi fırtınaya yol açtı; oyunun yazarı Namık Kemal hükümet tarafından Kıbrıs'a sürgüne gönderildi.
Agop'un suflörle oyun oynama imtiyazına sahip olması, bazı tiyatrocuları suflörsüz çalışmaya yöneltti. Böylece Türk tiyatrosunun özgün kolu olan tuluat tiyatrosu filizlendi. Operetlere el atan rakiplerle başa çıkmak için Fransa'dan usta bir rejisör getiren Agop, dönemin önde gelen Türk müzisyenlerine de operet sipariş etti.
Saray Hizmeti ve Son Yıllar
Abdülhamit II'nin tahta geçmesiyle Gedikpaşa Tiyatrosu kapatıldı. Agop, padişah tarafından saraya alınarak saray tiyatrosunun düzenlenmesiyle görevlendirildi; rütbesi mülâzım, yani teğmen düzeyindeydi. On yıllık imtiyazın 1880'de sona ermesinin ardından bir süre Mınakyan ile Şehzadebaşı'ndaki başka bir tiyatroda çalıştı; 1882'de ise Abdülhamit II'nin buyruğuyla Mızıka-yı Hümayun'a katıldı. Hayatı boyunca saray çevresinde kalan Güllü Agop, 1902 yılında 62 yaşında İstanbul'da hayatını kaybetti. Kabri Beşiktaş Yahya Efendi Mezarlığı'ndadır.
Tiyatrosunda sergilediği çeviri oyunların yanı sıra Ebüzziya Mehmet Tevfik Bey, Recaizade Mahmut Ekrem ve diğer yazarların eserlerine verdiği sahne, Türk tiyatro dilinin olgunlaşmasına doğrudan katkı sağladı. Cumhuriyet döneminin önemli keman virtüözlerinden Necip Yakup Aşkın'ın babası, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi rektörü Yücel Aşkın'ın dedesi olan Güllü Agop, sahneden çok ötesine uzanan bir miras bıraktı.