Jean Bernard Léon Foucault (18 Eylül 1819 – 11 Şubat 1868), Fransız fizikçidir. Dünya'nın kendi çevresinde dönmesinin etkisini gösteren Foucault sarkacı ve jiroskop adlı araçlarıyla tanınır. Ayrıca ışık hızının ilk hassas ölçümlerinden birini gerçekleştirmiş, bulduğu değer bugün kabul edilen değerin yüzde 99,4'üne eşit çıkmıştır. Foucault akımları denen elektromanyetik olguyu da keşfetmiştir. Ay yüzeyindeki Foucault krateri adını ondan alır.
Yaşamı
Optik, elektromanyetizma, fotoğrafçılık ve başka birçok dalda zamanının en ünlü araştırmacılarından biri olan Foucault, Parisli bir yayımcının oğluydu. On yaşındayken babası öldü ve annesi tarafından büyütüldü. İyi bir öğrenci olmamasına karşın bilimsel yeteneğinin iyi bir cerrah olmasına yeteceğini düşünen annesi, Foucault 13 yaşına bastığında onu bu konuda eğitecek bir özel öğretmen tuttu. Ancak Foucault kan görmeye ve acı çeken insanlarla karşılaşmaya dayanamadığı için cerrah olmadı. Tıp okulunda mikroskopik anatomi uzmanı Dr. Donné ile tanışınca ışık ve optik konularıyla ilgilenmeye başladı ve çeşitli cihazlar yaptı.
Sarkaç ve Jiroskop
1850'de yayımlanan en tanınmış deneyi, saatlerce kendi kendine salınan, serbestçe asılı bir sarkaçla Dünya'nın dönüşünü kanıtlamasıdır. Yere çizilen bir çizgi üzerinde salınmaya bırakılan sarkaç bir süre aynı doğrultuda salınır, sonra Dünya'nın dönüşü nedeniyle salınım düzlemi giderek değişir. Foucault sarkacı adı verilen bu düzenek günümüzde birçok müzede sergilenmektedir. Kuzey yarımkürede sarkacın dönüşü saat yönündedir; ekvatorda ise Dünya'nın dönme düzlemi ile sarkacın askı teli aynı düzlemde olduğu için hiç dönme olmaz. Foucault, sarkacın dönme niceliğini Dünya'nın açısal hızına ve yerin enlemine bağlayan bir yasa da yayımladı.
1852'de jiroskopu yaptı ve özelliklerini açıkladı. Hızla dönen bir tekerlekten oluşan bu aygıt, dönme eylemsizliği denen etki nedeniyle ekseninin yönünü değiştirme girişimlerine karşı koyar. Jiroskoptan yararlanılarak yapılan ve coğrafi kuzey-güneyi gösteren jiroskopik pusula ilk kez 1910'da Alman silahlı kuvvetlerince kullanıldı; bugün hem yer hem de uzay çalışmalarında bu cihazdan yararlanılmaktadır.
Işık Hızı ve Diğer Çalışmaları
Foucault'nun bir başka büyük araştırması, o zamana kadar pek çok kez denenmesine karşın tam ölçülememiş olan ışık hızı üzerinedir. Hızla dönen bir aynada bir görüntü oluşturup bunu yaklaşık 20 metre uzaktaki başka bir aynaya yansıttı. Işık geri döndüğünde ilk ayna hafifçe dönmüş olduğundan, ilk görüntüyle farkı ışık hızına bağlı olan ikinci bir görüntü oluştu. 1850-1862 arasında ışık hızının havada saniyede 298.000 kilometre olduğunu buldu; bu değer günümüzdeki geçerli değerden yalnızca yaklaşık yüzde bir farklıdır. İki ayna arasına içi su dolu bir cam boru yerleştirildiğinde hızın yüzde 25 kadar düştüğünü görerek ışık hızının içinden geçtiği ortama bağlı olduğunu ortaya koydu.
İçbükey aynalar için Foucault deneyi, aynanın odağına bir bıçak kenarı yerleştirilerek yapılır ve ayna yüzeyinin biçimindeki santimetrenin milyonda biri kadarlık sapmaları bile gösterir. Bu yöntemden önce teleskop aynalarının düzeltilmesi güçtü. Bıçak kenarı ilkesi hava tünelinde de kullanılır.
Son Yılları
Çalışmalarının çoğunu Paris Gözlemevi'nde yürüttü. Pahalı aygıtlarla donatılmış özel bir laboratuvar kurma isteği, gerekli parayı kazanmak için endüstriye yönelmesine yol açtı. 1867 fuarında marangoz ve dokuma makineleri için mekanik regülatörler sergiledi. Gerekli parayı kazandı ama zayıf düştü. 1867'de ilk felç belirtileri başladı ve 11 Şubat 1868'de öldü.
Benzer kişiler
- Pierre Curie (Fizikçi · Paris)
- Andre Gide (Paris Doğumlu)
- Emile Zola (Paris Doğumlu)
- Leopold Levy (Paris Doğumlu)
- Luc Besson (Paris Doğumlu)
- Alfred Sisley (Paris Doğumlu)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Leon Foucault maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.