Türkiye’nin akademik ve düşünsel dünyasında iz bırakan sosyolog ve anarko-sosyalist Kadir Cangızbay, 23 Şubat 1947’de İstanbul’da dünyaya gözlerini açtı. Özgürlükçü fikirleri ve entelektüel duruşuyla tanınan akademisyen, ömrünü bilimsel çalışmalara adadı. Kendisi, 22 Temmuz 2023’te yetmiş altı yaşında aramızdan ayrıldı. Türkiye'de özyönetim ile anarko-komünizm kavramlarını bilimsel çerçevede kuramsallaştıran ilk sosyolog olan Cangızbay, özgün teorileriyle toplumsal muhalefete yön verdi. Kendine has üslubuyla resmi ideolojiyi sorgulayan bilim insanı, akademik kariyerini baskılara karşı durduğu ilkeli bir mücadeleye dönüştürdü.
Akademik Yolculuk ve Muhalif Duruşun İlk Adımları
Eğitim hayatına Saint Joseph Lisesi’nde başlayan Kadir Cangızbay, buradaki başarılı ortaöğreniminin ardından yükseköğrenim için Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’ne kaydolarak akademik dünyayla ilk bağını kurdu. 1967 ve 1972 yılları arasında devam eden üniversite yıllarını başarıyla tamamladı. Mezuniyet çalışmasını edebiyat sosyolojisi alanında hazırlayan Cangızbay, Mahmut Makal ve Fakir Baykurt’un romanlarındaki toplumsal gerçeklikleri ele aldı. Lisans tezine 'Köy Enstitüsü Mezunu İki Yazarın Romanları Üzerine Bir Edebiyat Sosyolojisi Denemesi' başlığını verdi. Bu çalşmanın ardından iki sene boyunca sosyoloji öğretmenliği yaparak mesleki deneyim kazandı.
Genç akademisyen, 1974 senesinde Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi’ne (AİTİA) asistan unvanıyla adım atarak akademik kariyerine başladı. Aynı kurum bünyesinde 'Kavramsal Bir Yapı Olarak Özyönetim' başlıklı doktora çalşmasını tamamlayarak doktor unvanını aldı. Gençlik döneminde Fikir Kulüpleri’nin kurucuları arasında yer alsa da savunduğu bağımsız görüşler sebebiyle oportünistlikle suçlandı. Kulüpte o dönem büyük tartışmalar yaşandı. Bu sebeple kulüpten uzaklaştırıldı.
Darbenin getirdiği akademik düzeni benimsemedi. Bu kurumsal yapıları protesto etmek amacıyla, hak ettiği akademik unvanları almayı uzun süre kabul etmedi. Cangızbay, yıllar süren bu direnişin ardından 1989 yılında Doçent, 1996 yılında ise Profesör unvanını aldı. Kurumunun yeni ismi olan Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü’nde dersler vermeyi sürdürdü. Uzun yıllar emek verdiği bu fakülteden 2014 senesinde emekli edildi.
Özyönetim Kuramı ve Düşünsel Etkilenimleri
Kadir Cangızbay, Türkiye'de özgürlükçü sol düşüncenin en üretken isimlerinden biri olarak çok sayıda teorisyen ve filozoftan etkilendi. Düşünsel dünyasının şekillenmesinde önemli paya sahip olan yerli ve yabancı fikir insanları şunlardır:
- Türk düşünce dünyasının önemli isimlerinden Cemil Meriç,
- Sosyolojinin ve sosyalizmin öncülerinden Saint Simon ve Auguste Comte,
- Kolektif varoluşçu sosyolojinin temsilcisi Gurvitch,
- Marksist teorinin kurucuları Karl Marx ve Engels,
- Anarşizmin temel taşları Pierre-Joseph Proudhon ve Mihail Bakunin,
- Devrimci marksist lider Lev Troçki.
Cangızbay, kuramsal çalşmalarında sosyalist devrimin doğasını ve sonuçlarını derinlemesine inceleyerek özgün saptamalarda bulundu. Ona göre devrimsel süreçler, kendinden önceki otoriter yapıların izlerini bünyesinde barındırdığı için tam manasıyla özgürlükçü bir düzen kurmakta yetersiz kalmaktadır. Eğer devrim süreçleri otoriteyi tamamen tasfiye edemez ve ara rejimi özyönetim modeli üzerine kuramazsa, ortaya çıkacak yeni yönetim biçimi kaçınılmaz olarak devletçi ve otoriter bir niteliğe bürünecektir. Bu teorik açmazı aşmanın tek yolu, her türlü sınıfsal ve kültürel aidiyetin kabul gördüğü, merkeziyetçilikten uzak bir özyönetim mekanizmasının hayata geçirilmesidir.
Çalışma Alanları, Eserleri ve Entelektüel Mirası
Sosyolog, kuramsal yaklaşımlarını 'Sosyalizm ve Özyönetim Sosyalist Realiteden Reel Sosyalizme' isimli eserinde detaylandırarak akademik literatüre sundu. Siyaset felsefesi ve sosyolojinin yanı sıra modernite, postmodernite, Türk ulusal kimliğinin inşası, Türkiye'de korporatizm ile komprador rejimin gelişimi gibi konular üzerine de araştırmalar yürüttü. Yazın hayatında Türkiye Cumhuriyeti’nin idari yapısını ve egemen resmi ideolojisini akademik açıdan eleştirmekten geri durmadı.
Akademik makaleleri Doğu Batı, Birikim, Türkiye Günlüğü ve Toplum ve Bilim gibi prestijli dergilerde geniş kitlelere ulaştı. Alanın en üretken yazarıdır. Yaşamının son dönemlerinde de düşüncelerini paylaşmaya devam eden profesör, Birgün gazetesindeki köşesinde düzenli olarak yazılar kaleme aldı. 2023 yılında vefat eden değerli bilim insanı, ardında özgürlükçü sosyoloji geleneğine yön veren devasa bir teorik miras bıraktı.