Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının en üretken kalemlerinden biri olan Fakir Baykurt, asıl adıyla Tahir, 15 Haziran 1929 tarihinde Burdur'un Yeşilova ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Anadolu köy yaşamını, köylünün karşı karşıya kaldığı sosyo-ekonomik zorlukları ve hak mücadelelerini toplumcu gerçekçi bir estetikle harmanlayarak eserlerine aktaran usta yazar, kalemiyle geniş kitlelerin sesi oldu. Toplumun en alt kesimlerinin yaşam kavgalarını ve iç dünyalarını yalın, şiirsel ve doğal bir halk diliyle edebiyata taşıyarak Türk edebiyat tarihinde silinmez bir iz bıraktı.
Köy Enstitülerinden Edebiyat Dünyasına Uzanan Zorlu Yol
Elif ve Veli çiftinin evladı olarak Burdur'da başlayan bu yaşam yolculuğu, küçük yaşlarda büyük acılarla sınandı. Henüz 1938 yılında babasının vefat etmesi üzerine genç Tahir, dayısı Osman Erdoğuş tarafından Balıkesir'in Burhaniye köyüne götürülerek burada dokumacılık yapmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi ve dayısının askere çağrılmasıyla birlikte doğduğu topraklara, Akçaköy'e geri dönmek zorunda kaldı. Burada yarım kalan ilkokul eğitimini sürdürürken, 1942 yılında geçirdiği ağır sıtma hastalığı hayat mücadelesini daha da zorlaştırdı. Ancak azmi sayesinde 1943 yılında ilkokuldan mezun olmayı başararak Isparta Gönen Köy Enstitüsü'nün kapılarını araladı.
Köy Enstitüsü'ndeki zengin eğitim ortamı, onun yazınsal yeteneğinin filizlendiği yer oldu. Nitekim 1947 yılında hem Köy Enstitüleri dergisinde hem de Kaynak dergisinde ilk şiirleri okuyucuyla buluştu. Bu dönemden itibaren şiirlerinde ve ardından tüm yapıtlarında kullanacağı Fakir Baykurt müstear adını benimsedi. 1948 yılında enstitüden mezuniyetini alarak köy öğretmeni unvanıyla Kavacık köyünde göreve başladı, ardından öğretmenlik serüveni Dereköy'de devam etti. Öğretme aşkını edebiyatla taçlandırmak isteyen genç yazar, 1953 yılında Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü'ne girdi ve 1955 yılında burayı başarıyla tamamladı.
Soruşturmalar, Mücadeleler ve Teşkilatlanma Yılları
Edebiyat fakültesinden mezun olduktan sonra Sivas'ın Hafik ilçesinde ve ardından Şavşat'ta Türkçe öğretmenliği yaptı. 1957 yılında vatani görevini Ankara Piyade Yedek Subay Ortaokulu bünyesinde öğretmen olarak yerine getirdi. Askerlik vazifesinin ardından Şavşat Ortaokulu'na öğretmen olarak geri döndü ancak Demokrat Parti döneminde siyasi baskılar nedeniyle görevinden uzaklaştırılarak pasif bir hizmete çekildi. Üstelik Cumhuriyet gazetesinde kaleme aldığı bazı yazıları gerekçe gösterilerek öğretmenlik mesleğinden tamamen el çektirildi ve Ankara'daki Milli Eğitim Bakanlığı Yapı İşleri Bölümü'ne sürüldü.
Yazarın yazın hayatındaki en önemli kırılma noktalarından biri, 1958 yılında Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilen ilk romanı Yılanların Öcü oldu. Bu eser nedeniyle hakkında cezai kovuşturma açıldı ve altı ay boyunca meslekten uzaklaştırıldı. Davanın takipsizlikle sonuçlanması üzerine 1960 İhtilali'nin ardından Ankara ilköğretim müfettişliği görevine getirildi. Mesleki birikimini artırmak amacıyla 1962 ile 1963 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Bloomington Indiana Üniversitesi'ne giderek ders araçları üzerine uzmanlık eğitimi aldı. Türkiye'ye döndükten sonra müfettişliği görevini sürdürürken, öğretmenlerin örgütlenme mücadelesine de öncülük etti.
Tarihler 1965 yılını gösterdiğinde Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) kurucu ekibinde yer alarak bu örgütün başkanlığını üstlendi. Ertesi yıl yeni kurulan Milli Folklor Enstitüsü'ne uzman kadrosuyla atandı. Ardından Türkiye Öğretmenler Milli Federasyonu genel başkanlığına getirilen Baykurt, 1969 yılında ülke genelinde gerçekleştirilen ilk büyük öğretmenler boykotuna katılması sebebiyle yeniden açığa alındı. Karşılaştığı haksız görevden almalar karşısında Danıştay'a başvuran yazar, yargı kararıyla işine geri dönse de 1971 askeri müdahalesi sonrasında uzun bir süre cezaevinde tutuklu kaldı. Özgürlüğüne kavuştuktan sonra Kültür Bakanlığı bünyesinde danışmanlık, ODTÜ'de ise halkla ilişkiler ve yayın müdürlüğü görevlerinde bulundu.
Almanya Yılları, Göç Edebiyatı ve Dünya Çapında Ödüller
Yaşamının ilerleyen döneminde yolu Almanya ile kesişen Fakir Baykurt, Duisburg kentindeki Yabancı Çocuk ve Gençlerin Teşvik ve Bölgesel Çalışma Kurumu bünyesinde eğitim uzmanı olarak çalışmaya başladı. 1977 yılında İsveç'teki öğretmen yetiştirme programlarında görev aldıktan sonra, 1979 yılından itibaren sürekli olarak Duisburg kentinde yaşamını sürdürdü. Burada 1986 yılında yeniden öğretmenlik mesleğine dönerek yurt dışındaki Türk aydınlarının kurduğu Türkiye Aydınlarıyla Dayanıma Girişimi'nin idari kadrosunda aktif roller üstlendi. 1995 yılında uzun yıllar emek verdiği Pestalozzi Okulu'ndan emekliye ayrıldı.
İlk edebi eserlerini 1945 yılında şiir türünde kaleme alan yazar, zamanla toplumcu gerçekçi bir çizgide karar kılarak öykü ve roman türüne yöneldi. Edebiyat dünyasının saygın yayınları olan Varlık, Yeditepe, Yön, Evrensel ve Cumhuriyet gibi gazete ve dergilerde fikirlerini paylaştı. Özellikle Almanya'daki Türk işçilerinin ve Anadolu insanının göç serüvenini, yeni bir kültürle kurdukları sancılı köprüleri ve yaşadıkları kimlik değişimlerini eserlerinde ustalıkla resmetti. 1955 tarihli ilk öykü kitabı Çilli ile başlayan bu serüven; Efendilik Savaşı, Cüce Muhammet ve Tırpan gibi başyapıtlarla zirveye ulaştı. Eserlerinin sosyolojik derinliği ve yalın halk Türkçesiyle harmanlanan üslubu, onu ulusal ve uluslararası arenada sayısız ödüle layık gördü.
Özel yaşamında 1951 yılında Muzaffer Hanım ile hayatını birleştiren değerli yazarın bu evlilikten Işık, Sönmez adında iki kızı ve Tonguç adında bir oğlu dünyaya geldi. 11 Ekim 1999 tarihinde Almanya'nın Essen şehrinde pankreas kanseri tedavisi görürken 70 yaşında hayata gözlerini yuman usta yazar, Duisburg'da düzenlenen anma töreninin ardından Türkiye'ye nakledilerek İstanbul'daki Zincirlikuyu Mezarlığı'nda ebedi istirahatgahına tevdi edildi.
Edebiyat hayatı boyunca aldığı ödüllerden bazıları şunlardır:
- 1958 Yunus Nadi Roman Ödülü (Yılanların Öcü eseri ile)
- 1971 Türk Dil Kurumu Roman Ödülü (Tırpan eseri ile)
- 1974 Sait Faik Hikâye Armağanı (Can Parası eseri ile)
- 1978 Orhan Kemal Roman Armağanı (Kara Ahmet Destanı eseri ile)
- 1998 Sedat Simavi Roman Ödülü (Yarım Ekmek eseri ile)