Osmanlı İmparatorluğu'nun yirmi altıncı padişahı ve İslam dünyasının doksan birinci halifesi olan III. Mustafa, devletin zorlu bir savaş sarmalında olduğu dönemde hükümdarlık yapmıştır. 28 Ocak 1717 tarihinde payitaht İstanbul'da dünyaya gözlerini açan cihan padişahı, saltanatının son yıllarında üst üste gelen ağır askerî yenilgilerin yarattığı derin üzüntü ve buhran neticesinde 21 Ocak 1774'te hayata veda etmiştir. Kendisi aynı zamanda cülus bahşişi dağıtan son Osmanlı hükümdarı olarak tarihe geçmiştir.
Saray Eğitiminden Kafes Yıllarına
Doğumu, Lale Devri'nin renkli ve hareketli günlerine denk gelen şehzade, çocukluğunu bu canlı sosyal ortamın içinde geçirmiştir. Babası III. Ahmet ile Damat İbrahim Paşa'nın öncülük ettiği ıslahat hareketlerini yakından gözlemleme fırsatı bulmuştur. Şehzadeliğinde büyük âlimlerin gözetiminde çok yönlü bir eğitim almıştır. Dinî ilimlerin yanı sıra tarih, coğrafya, edebiyat ve askerî strateji gibi alanlarda kendini en iyi şekilde yetiştirmiştir. Ancak 1730 yılındaki Patrona Halil İsyanı, babasının tahttan indirilmesiyle genç şehzadenin hayatını tamamen değiştirmiştir. İsyanın ardından tam yirmi yedi sene boyunca sürecek olan zorlu kafes hayatı başlamıştır. Bu uzun tecrit döneminin ardından, 30 Ekim 1757'de Osmanlı tahtına cülus eylemiştir.
Denge Siyaseti ve Askerî Reform Rüzgârı
Hükümdar olduğunda Avrupa coğrafyasında meşhur Yedi Yıl Savaşları kıyasıya devam etmekteydi. Prusya ve Fransa gibi büyük ittifak devletleri, Osmanlı'ya askerî ve mali yardım teklif etse de padişah tarafsız kalmayı seçmiştir. Onun asıl amacı, Batı'daki askerî gelişmeleri yakından takip ederek orduyu baştan aşağı modernize etmekti. Fransa'nın Rusya'ya karşı tampon oluşturma arzusu nedeniyle göndermek istediği askerî heyete şüpheyle yaklaşmıştır. Güvenlik endişeleri sebebiyle, Macar asıllı Baron de Tott'un reform projelerini hayata geçirmesine müsaade etmiştir. Bu doğrultuda donanma ve kara ordusunun yenilenme faaliyetleri hız kazanmıştır. Sınırlardaki stratejik kaleler olan Hotin, Bender ve Özü tahkim edilmiştir. İstanbul'daki Tophane ocağı ıslah edilerek modern toplar dökülmüştür. Hasköy bölgesinde kurulan yeni dökümhane, Çanakkale ve İstanbul boğazlarının savunmasını güçlendirmek adına hayati bir adım olmuştur. Ayrıca ordunun nehir geçişlerinde kullandığı kayık köprü sistemleri modernize edilmiş, top arabaları da yeni usullere göre baştan tasarlanmıştır.
Lehistan Krizi ve Amansız Rus Harbi
Yedi Yıl Savaşları'nın bitimiyle birlikte Avrupa'da dengeler değişmiş ve Lehistan topraklarının paylaşılması krize yol açmıştır. Rus zulmünden kaçan Leh milliyetçilerinin Osmanlı toprağı olan Balta'ya sığınması ve Rus ordularının burada katliam yapması bardağı taşıran son damla olmuştur. Bu tecavüz, 1739 tarihli Belgrad Antlaşması'nın açıkça ihlal edilmesi anlamına geldiği için Divan-ı Hümayun toplanmıştır. Alınan tarihi kararla, 8 Ekim 1768 tarihinde Rusya'ya resmen savaş ilan edilmiştir. Savaşın ilk dönemlerinde Kırım Hanı Kırım Giray'ın Güney Rusya üzerine düzenlediği akınlar ile Sadrazam Yağlıkçızade Mehmet Emin Paşa'nın komutasındaki ordunun kazandığı meşhur Hotin zaferleri Osmanlı cephesinde büyük bir sevinç ve umut rüzgarı estirmiştir. Ancak sadrazamın vefatından sonra ordu disiplininde ciddi bozulmalar baş göstermiştir. Yeniçerilerin itaatsizlikleri, modern ateşli silahların yetersizliği ve cepheden kaçışlar sebebiyle Rus kuvvetleri Romanya içlerine kadar ilerlemiştir. Denizlerde ise İngiltere ve Fransa'nın desteğini alan Rus filosu Akdeniz'e inerek Balkanlar'da isyan ateşini yakmaya çalışmıştır. Kaptan-ı Derya Mandalzade Hüsamettin Paşa, 9 Nisan 1770'te yetmiş bin kişilik asi ordusunu Tripoliçe'de bozguna uğratarak "Mora Fatihi" unvanını almıştır. Fakat bu büyük zaferin hemen ardından, Çeşme limanında demirli olan Osmanlı donanmasının İngiliz subayların desteğiyle Ruslar tarafından yakılması imparatorluğa çok ağır bir darbe indirerek uzun yıllar süren deniz hakimiyetini bitirmiştir. Bu felaketle imparatorluğun Akdeniz'deki asırlık hakimiyeti son bulmuştur. Karada da bozgunlar devam etmiş; Kont Romanzov komutasındaki Rus ordusu Sadrazam İvazzade Halil Paşa'yı mağlup edince Bender Kalesi elden çıkmıştır. Kırım'ın kapısı niteliğindeki Orkapı kuşatılmış, Çariçe'nin Kırım'ı ikiye bölme siyaseti sonucunda bu topraklar mecburiyetten Rus işgaline boyun eğmiştir. İlerleyen yıllarda Rusya Eflak'ı işgal ederek Dobruca'ya kadar sokulmuştur. Her ne kadar Özü, Yerköyü, Silistre ve Varna'da önemli zaferler kazanılmış olsa da bu başarılar kalıcı bir barış getirmeye yetmemştir.
Hükümdarın Mirası ve Islahat Projeleri
Beş yılı aşkın süredir devam eden bu yıpratıcı ve yıkıcı Rus Seferini kesin olarak neticelendirmek için askerî hazırlıklarını en üst düzeyde sürdüren III. Mustafa, ne yazık ki amacına ulaşamadan 21 Ocak 1774 tarihinde vefat etmiştir. Vefatının ardından tahta geçen I. Abdülhamit döneminde imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti için son derece ağır şartlar içermiştir. Laleli'deki kendi yaptırdığı türbesine defnedilen padişah, arkasında hem savaş yorgunu bir devlet hem de büyük reform teşebbüsleri bırakmıştır. Kendisi son derece dindar, adil, çalışkan ve kararlı kişiliğiyle tanınan entelektüel bir liderdi. "Cihangir" mahlasıyla kaleme aldığı şiirleri, edebiyata ve güzel konuşmaya olan yatkınlığının en büyük göstergesidir. Padişahın vizyonu sadece askerî reformlarla da sınırlı kalmamıştır. III. Mustafa saltanatı boyunca şu alanlarda önemli vizyonlar ortaya koymuştur:
- Askerî ve Donanma Modernizasyonu: Macar asıllı Baron de Tott yardımıyla ordunun ve donanmanın hızla yenilenmesi sağlanmıştır.
- Savunma Hatları ve Tophane Islahı: Hotin, Bender ve Özü kaleleri güçlendirilmiş, Hasköy'de yeni dökümhane kurularak top arabaları yeniden tasarlanmıştır.
- Süveyş Kanalı Projesi: Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayacak olan kanal projesi düşünülmüş fakat hayata geçirilememiştir.
- Sakarya-Sapanca Su Yolu: Sakarya Nehri'ni Sapanca Gölü üzerinden İzmit Körfezi'ne bağlama projesi hazırlanmış fakat savaş engeline takılmıştır.
Ne var ki, saltanatı boyunca aralıksız süren askerî krizler ve yoğun savaş bütçesi bu harika projelerin sadece kâğıt üzerinde kalmasına neden olmuştur.