Ebu'l-Ali el-Hüseyin gerçek adıyla bilinen Pers kökenli büyük hekim, bilim insanı ve düşünür İbn-i Sina, tıp ve felsefe başta olmak üzere pozitif bilimlerde çığır açan kuramlar geliştirmek amacıyla 980 yılının Ağustos ayında Buhara yakınlarındaki Afşan köyünde dünyaya gelmiştir. Tıp dünyasında eş-Şeyhu'r-Reis yani baş üstad unvanıyla taçlandırılan bu dahi isim, kaleme aldığı başyapıtı El-Kanun Fi't-Tıb ile asırlarca dünya tıp eğitimine yön vermiştir. Helenistik felsefenin öncüsü Aristoteles'in öğretilerini, Doğu düşünce dünyası ve İslam felsefesiyle sentezleyen bilge, felsefe alanında da ilk özgün yorumların yaratıcısı olmuştur.
Buhara'da Parlayan Bir Dehanın Doğuşu ve Eğitimi
İbn-i Sina'nın kökeni Belh'e dayanır. Bürokrat bir babanın oğlu olan ve Samanoğulları sarayındaki üst düzey idari vazifeler sebebiyle babasının yanında seçkin bir eğitim ortamı bulan Hüseyin, annesi Yıldız Hanım'ın Afşanlı kökenleri vesilesiyle bu topraklarda şekillenmiştir. Entelektüel aile ortamı zihnini beslemiştir.
Dehasıyla çevresini büyüleyen dahi çocuk, henüz on yaşına geldiğinde Arap edebiyatını derinlemesine öğrenmiş ve Kuran-ı Kerim'i ezberlemiştir. Pozitif bilimlere olan olağanüstü merakı sayesinde babasının rehberliğinde dönemin meşhur alimlerinden dersler almaya başlamıştır. Mantık, gökbilim ve cebir eğitimlerini Ebu Abdullah el-Natili ile İsmail ez-Zahid'den alan Hüseyin, bireysel çabalarıyla tıp, fizik ve felsefe kitaplarını da incelemiştir. Ptolemaios'tan coğrafya, Eukleides'ten ise geometri öğrenmiştir.
Onun metafiziğe ve felsefeye yönelmesinde, İsmaili alimi Mahmud el-Messah'tan aldığı Hint aritmetiği dersleri mühim bir rol oynamıştır. Ergenlik çağından evvel fıkıh, tıp, fizik ve metafizik sahalarında uzmanlaşan dahi bilgin, pozitif bilimleri kendi özgün dillerinde ve deneysel bir zeminde tetkik edebilmek gayesiyle Arapça ve Farsçanın yanı sıra Latince, Yunanca, Süryanice ve İbranice dillerini de süratle öğrenmiştir. Genç dahi, Aristoteles'in metafizik teorilerini onlarca defa okumasına rağmen zihninde netleştiremediğini kendi notlarında belirtmiştir. Bu büyük düşünsel kördüğüm, Buhara'da gezindiği bir sahafta Farabi'nin el-İbane isimli şerh eserini bulmasıyla tamamen çözülmüştür. Bunun üzerine şükür secdesi yapmıştır. Çevredeki fakirlere de sadaka dağıtmıştır. Bu aydınlanma, onun felsefi sisteminin temel taşını oluşturmuştur.
Saray Hekimliğinden Çöl Kaçışlarına Fırtınalı Bir Ömür
Genç yaşta tıp alanında devrim niteliğinde adımlar atan hekim, henüz on altı yaşındayken hastalıkların semptomlarını ve mikropların yayılma biçimlerini araştırmıştır. Sasani Emiri'nin oğlu Nuh bin Mansur'u 997 senesinde kurtarmayı başarınca, hükümdarın özel doktoru tayin edilerek ödüllendirilmiştir. Maddi ödüller yerine sarayın meşhur kütüphanesini kullanma hakkını talep eden bilgin, burada eşsiz eserleri inceleme şansı yakalamıştır. On yedi yaşında tıp ve fıkıh dehası olarak ün salan İbn-i Sina, günlerini kütüphanede okuyup ilk yazılarını kaleme alarak değerlendirmiştir.
Ne var ki saray kütüphanesinde çıkan büyük yangın, onun için zorlu günlerin başlangıcı olmuştur. Onu çekemeyen düşmanları kütüphaneyi yakmakla suçlamış, ardı ardına gelen hamisinin ve babasının vefatları ise hayatını derinden sarsmıştır. Samaniler hanedanının Gaznelilere yenilerek çöküş sürecine girmesiyle birlikte bilgin, bilimsel çalışmalarına destek bulabilmek amacıyla Buhara'dan göç etmiştir. Pek çok sarayda vezirlik ve hekimlik yapsa da siyasi entrikalara ayak uyduramadığı için sürekli iftiralara maruz kalmıştır.
Harezmşah sarayında Ebu Reyhan el-Biruni ile tanışarak fizik ve astronomi alanında ortak çalışmalar yürütmüştür. Burada Ebu Sehl el-Mesihi ve İbn-i Tayyib gibi bilginlerin koruması altında üretken bir dönem geçirmiştir. Ancak Gazneli Mahmud'un sarayındaki alimleri kendisine gönderme isteğini reddeden bilgin, dostu Mesihi ile çöl üzerinden kaçmıştır. Bu çetin yolculuk sırasında Mesihi susuzluktan can vermiş, İbn-i Sina ise güçlükle Cürcan'a ulaşabilmiştir. Cürcan'da sadık öğrencisi Cüzcani ile tanışmıştır.
Daha sonra Hemedan'a yerleşen düşünür, hükümdar Şemsüddevle'yi amansız bir hastalıktan kurtararak baş vezirlik makamına getirilmiştir. Lakin saraydaki hasımlarının iftiralarıyla zindana atılmış, dört aylık Ferdecan Kalesi mahkumiyetinde dahi eser yazmayı sürdürmüştür. Özgürlüğüne kavuştuktan sonra İsfahan'a kaçmış ve Alaüddevle'nin koruması altında vezirlik yaparak takvim ve musiki üzerine çalışmıştır. Sultan Mesud'un İsfahan'ı işgaliyle evi yağmalanmış, bazı nadide eserleri bu kargaşada ne yazık ki ebediyen kaybolmuştur. Yaşadığı yıpratıcı olayların neticesinde kolik hastalığına yakalanan büyük hekim, sefer sırasında durumu ağırlaşınca 1037 yılında 57 yaşındayken Hemedan'da vefat etmiştir.
Tıp ve Felsefe Dünyasını Şekillendiren Evrensel Keşifleri
Tıp tarihinde mikroskobik canlıların varlığını sezerek hastalıkları bulaşma şekillerine göre sınıflandıran ilk hekim İbn-i Sina'dır. İnsan sağlığına kazandırdığı başlıca devrimsel yenilikler şunlardır:
- Gıdalardaki yararlı vitaminlerin vücutta parçalanarak kana karıştığını ve kanın taşıyıcı rol üstlendiğini keşfetmesi,
- Şeker hastalarının teşhisinde idrardaki şeker oranını ölçme tekniğini geliştirmesi,
- Cerrahi operasyonlarda narkoz kullanarak hastaları uyutan ilk hekim olması,
- Mikroplu suları arındırmak amacıyla tarihteki ilk su filtreleme sistemini icat etmesi,
- Şarbon ve sarılık gibi bulaşıcı hastalıkların yapısal süreçlerini eksiksiz tasvir etmesi.
Felsefesinde aklın, deneyin ve sistemli gözlemin bir bütün halinde gerçeğe ulaşmada en mühim vasıtalar olduğunu savunmuştur. Bilimleri zihindeki soyutluk derecelerine göre yüksek, aşağı ve orta şeklinde üç temel sınıfa ayıran bilge, kuramsal felsefe ile eylemsel felsefe ayrımını derinleştirmiştir. Varlığı ise olanaklı, kendiliğinden olanaklı ve kendiliğinden zorunlu olarak üçe bölerek felsefe tarihine zengin bir miras armağan etmiştir. Batı dünyasında Avicenna olarak tanınan bilginin görkemli mirası, modern tıbbın ve felsefenin şafağında parlamaya devam etmektedir.