I. Rükneddin Mesud, 1096 yılında Konya'da, Anadolu Selçuklu Devleti'nin kaderini şekillendirecek bir şehzade olarak dünyaya geldi. Ünlü hükümdar I. Kılıç Arslan'ın oğlu olan Mesud, iyi bir eğitim ve devlet yönetimi tecrübesi alarak yetiştirildi. İyi bir terbiye ve tâlim görerek yetişen şehzade, devlet idaresinde tecrübe kazanması amacıyla Kayseri emirliğine atanarak burada idari yeteneklerini ve askeri dehasını geliştirme fırsatı buldu. Anadolu Selçuklu tahtının beşinci sultanı olan Mesud, Bizans ve Haçlı ordularına karşı kazandığı zaferlerle ülkede birliği sağladı.
Babası I. Kılıç Arslan'ın 13 Temmuz 1107'de savaşta yaşamını yitirmesi, devlette büyük bir otorite boşluğu yarattı. Bu dönemde üç yıl boyunca tahta geçen Mesud, abisi Şahinşah'ın İran'dan dönüşüyle zor bir süreç yaşadı. Şahinşah, esaretten kurtulup Malatya'da sultanlığını ilan edince Mesud'un ilk hükümdarlık evresi nihayete erdi. Konya'ya ulaşan ağabeyi Şahinşah, taht iddiasını bastırmak için Mesud ile kardeşi Melik Arap'ı zindana attırdı. Bu hapis süreç boyunca Danişmendliler, Anadolu coğrafyasındaki en baskın siyasi ve askeri güç konumuna yükseldi. Selçuklu hanedanının diğer önemli üyeleri ise Anadolu'nun farklı bölgelerine dağılmış durumdaydı. Mesud Akşehir ve Konya çevresinde bulunurken, küçük kardeşi Tuğrul Aslan annesiyle Malatya'ya yerleşmişti. Mesud'un diğer kardeşi Melik Arap, Ankara ve çevresindeki geniş topraklarda meliklik yapıyordu.
Taht Mücadelesi ve Danişmendli İttifakı
Şahinşah, tahta geçtikten sonra Bizans'a karşı sefere çıkarak 1116 yılında Afyonkarahisar'da barış anlaşması imzaladı. Bizans ordularıyla yapılan barış anlaşmasının ardından serbest kalmayı başaran Mesud, nüfuzlu kayınpederi Danişmendli Beyi Emir Gazi'nin askeri gücünü arkasına alarak saltanatı ele geçirmek üzere Konya'ya doğru yürüdü. Kardeşinin tahtı ele geçirme teşebbüsünü haber alan Şahinşah, hemen ordusuyla Konya'ya doğru yola çıktı. Mesud'un kasabayı kuşatması üzere yerel halk, çaresiz kalarak hükümdarları Şahinşah'ı 1116 yılında ona teslim etti. Mesud, tahtını güvence altına almak için abisinin gözlerine mil çektirerek onu Konya'da hapsetti. Şahinşah zindanda tutuldu ancak yaşadığı endişeler sebebiyle Mesud onu 1118'de öldürdü.
Bu gelişmenin ardından Anadolu Selçuklu tahtına yerleşen hükümdar, genişleme siyasetine hız verdi. Denizli ve çevresini Bizans'tan alan sultan, bir yıl sonra bu toprakları tekrar kaybetti. Bizans ordusu 1120 yılında Uluborlu Kalesi'ni ele geçirerek Antalya'ya kadar uzanan Türk kalelerini işgal etti. Mesud, taht yollarını açan Danişmendli Emir Gazi'ye sadakatini onun ölümüne dek sürdürdü. Bu doğrultuda 1124 yılında kardeşi Tuğrul Aslan'ın yönettiği Malatya'nın fethinde kayınpederine yardım etti.
Kardeş İsyanı ve Bizans'la İlişkiler
Mesud'un Malatya hususundaki bu iş birliği, kardeşi Melik Arap'tan şiddetli bir tepki gördü. Melik Arap, Selçuklu üstünlüğünün yitirilmesini onaylamayarak isyan etti ve Konya'yı kuşatma altına aldı. Bu sırada İstanbul'da olan sultan, Bizans İmparatoru II. İoannis Komnenos'tan büyük miktarda para ve asker desteği sağladı. Topladığı bu Bizans güçleri ve kayınpederinin yardımıyla kardeşi Melik Arap'ı yenilgiye uğrattı. Böylece kardeşinin egemenliğindeki Ankara, Kastamonu ve Çankırı bölgelerinin de tek hakimi oldu.
Saray entrikaları ve siyasi sığınmalar bu dönemde Selçuklu sarayının gündeminden eksik olmadı. Bizans tahtını ele geçirmeye çalışan Isaakios Komnenos, başarısız olunca Sultan Mesud'un himayesine sığındı. Sultan Mesud'a sığınan Isaakios, imparatorluğa karşı Trabzon'un bağımsız prensi Konstantin Gabras, Kilikya Ermeni Prensi Leo ve hatta Latin Kudüs Kralı'nı da kapsayan geniş kapsamlı bir Bizans karşıtı cephe kurmak için yoğun çaba harcadı. Bu Bizans karşıtı tasarı hayata geçirilemedi ancak sığınmacının oğlu İoannis Çelepes Türkler'e katıldı. İoannis Çelepes, Müslümanlığı seçerek Sultan Mesud'un kızlarından biriyle evlenip saraya damat oldu.
Haçlı Zaferi ve Anadolu'da Mutlak Hakimiyet
Danişmendli Emîr Gazi'nin 1134'teki vefatıyla Melik Muhammed hükümdar olmuş, onun da 1143'teki ölümüyle yeni bir dönem başlamıştı. Melik Muhammed'in vefatıyla oluşan bu durum, Anadolu Selçuklularına bölgedeki siyasi üstünlüğü yeniden kazanma imkanı sundu. Sultan Mesud, bir yandan Danişmendli beyleriyle çekişirken diğer yandan ülkeden Türkleri atmak isteyen dış güçlerle savaştı. Tarihin bu kritik döneminde Bizans imparatorları ve kalabalık Haçlı ordularıyla zorlu savaşlara girişti. Sultan Mesud, askeri kariyerinin en parlak zaferini 26 Ekim 1147 tarihinde Eskişehir yakınlarında kazandı. Burada kalabalık Haçlı ordusunu ağır bir mağlubiyete uğratarak büyük bir askeri zafer kazandı.
Kilikya Ermeni Kralı II. Toros'un kendi sınırlarını genişletmek amacıyla hem Bizans İmparatorluğu hem de Selçuklu topraklarına saldırması üzerine, Sultan Mesud Bizans İmparatoru II. Manuel ile stratejik bir ortaklık kurdu. Bizans İmparatoru Manuel ile anlaşarak 1153'te Danişmendli Yağıbasan ile beraber harekete geçti. Yapılan müzakereler sayesinde savaş gerçekleşmeden anlaşma sağlandı ve ordu geri döndü. Bir yıl sonra Bizans'ın talebiyle yeniden sefere çıksa da tabiat olayları yüzünden geri çekilmek zorunda kaldı. Buna rağmen Ermeni Kralı Toros ile barş anlaşması imzalamayı başardı.
Devletin Taksimi ve Sultanın Mirası
Kilikya seferinden dönerken hastalanan sultan, yaklaşık on ay süreyle yatakta tedavi gördü. Öleceğini anlayınca eski Türk geleneklerine uyarak toprağını üç oğlu arasında paylaştırdı. Bu taksime göre oğulları şunlardır:
- II. Kılıç Arslan (Konya tahtına sultan unvanıyla geçti)
- Dolat (melik unvanıyla vilayete atandı)
- Şahinşah (melik unvanıyla kendi bölgesine gönderildi)
Mesud, hayattayken tahtından inerek büyük oğlu II. Kılıç Arslan'ı devlet adamlarının önünde sultan ilan etti. Bu devir teslim 1155 yılında resmiyete kavuştu. Büyük sultan, 1156 yılında vefat etti. Hayatı boyunca birçok mimari eser kazandıran sultan, Amasya yakınlarında inşa ettirdiği medrese, han, hamam ve imaret gibi yapılarla adeta sıfırdan ihya ettiği Simre kasabasındaki kendi türbesinde ebedi istirahatgahına çekildi.