İbni Haldun Kimdir?

Genel bakış

İbn Haldun, 27 Mayıs 1332'de Tunus'ta doğdu ve 19 Mart 1406'da Kahire'de öldü. Modern tarih yazımının, sosyolojinin ve iktisadın öncülerinden sayılan 14. yüzyıl düşünürü, devlet adamı ve tarihçisidir. Tunus ve Fas'ta devlet görevlerinde bulunduktan sonra Gırnata ve Mısır'da çalıştı. Kuzey Afrika'nın o dönemki istikrarsız ve entrikalarla dolu siyasal yaşamı yüzünden iki yıl hapis yattı. Bedevi kabilelerini çok iyi tanıması nedeniyle aranan bir devlet adamı ve danışman oldu. Mısır'da altı kez Maliki kadılığı yaptı. Şam'ı kuşatan Timur ile görüşmesi, bir fatih ile bir bilginin ilginç buluşması olarak tarihe geçti.

Ailesi ve eğitimi

Aile kökeni Yemen'in Hadramut bölgesine dayandırılır; Endülüs'te Beni Haldun adıyla anılan ailesi, 13. yüzyılın ortasında Endülüs'ün Kastilya Kralı III. Ferdinand tarafından ele geçirilmesinden sonra Tunus'a göç etti. Dedesi Tunus'ta Hafsî sarayında vezirdi; babası Muhammed ise kendini İslami ilimlere ve edebiyata adadı. İlk öğretmeni babası oldu, öğrenimine Kur'an'ı ezberleyerek başladı. Kur'an, Arap dilbilimi, hadis ve fıkıh eğitimi aldı, kıraat ilmini Şeyh Muhammed bin Bezzal-i Ensari'den öğrendi. Matematikçi ve filozof el-Âbilî'den matematik, mantık ve felsefe okudu; İbn Rüşd, İbn Sina, Fahreddin Razî ve Şerafeddin et-Tusî'nin eserlerini inceledi. 17 yaşındayken Büyük Veba Salgını'nda ailesini kaybetti.

Siyasi yaşamı

Eğitimini tamamlayınca Tunus'ta Hafsî Sultanı Ebu İshak İbrahim II. el-Mustansır'a yazman oldu. Merinî sarayıyla iyi ilişkileri sayesinde Fas'a taşındı ve Sultan Ebu İshak'ın isteğiyle alâmet kâtibi olarak çalıştı; Fas mimarisinin en güzel örneklerinden Ebu İnaniye medresesinde yaşadı. Merinî Sultanı Ebu İnan Faris onu fermanları yazma görevine getirdi, ancak sultana karşı entrikalara adının karışması sonucu 25 yaşında hapse atıldı ve Ebu İnan'ın ölümüne kadar 22 ay hapiste kaldı. Ebu İnan'ın 1358'deki ölümünden sonra serbest bırakıldı. Amcası Ebu Salim Fas'ın yönetimini ele geçirince ona sır kâtipliği ve hâkimlik gibi görevler verdi, ancak Ebu Salim'in devrilmesiyle umutları yıkıldı. 1362'de Gırnata'ya taşındı. Gırnata emiri V. Muhammed onu çok iyi karşıladı ve barış anlaşması yapmak üzere Sevilla'daki Kastilya Kralı Zalim Pedro'ya elçi olarak gönderdi; bu görevi başarıyla tamamladı, kralın ailesinin zararlarını telafi etme ve oraya yerleşme teklifini nazikçe reddetti. Vezir Lisanüddin İbn Hatip ile arası açıldı ve Kuzey Afrika'ya döndü.

Eserleri ve etkisi

Siyasal yaşamdan çekildiği dönemlerde yedi ciltlik dünya tarihi Kitâbü'l-İber'i ve girişi olarak düşündüğü Mukaddime'yi yazdı. Eserleri Arap dünyasında başlangıçta etki yaratmasa da Osmanlı tarih anlayışını derinden etkiledi; Katip Çelebi, Naima ve Ahmet Cevdet Paşa gibi Osmanlı tarihçileri Osmanlı Devleti'nin yükseliş ve çöküşünü çok kez onun kuramlarıyla çözümledi. Arap dünyasında yeniden keşfedilmesi Arap milliyetçiliğinin gelişmesiyle oldu; 19. yüzyıldan itibaren Avrupalı tarihçiler de eserlerini büyük takdirle karşıladı. Arnold Toynbee onun için "herhangi bir zamanda, herhangi bir ülkede, herhangi bir zihin tarafından yaratılmış en büyük tarih felsefesinin sahibi" demiştir. Hayatı için en önemli kaynak, kendi yazdığı otobiyografisi Et-Tarif'tir.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki İbni Haldun maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.