Orta Çağ'da hem Doğu hem de Batı dünyasında tıp ve felsefe alanlarında devrim yaratan İbni Sina, 980 yılında günümüz Özbekistan sınırlarında kalan Buhara yakınlarındaki Afşana kentinde doğdu. Batı'da Avicenna adıyla ünlenen İranlı Müslüman bilgin, tıp bilimine ve felsefeye getirdiği yeniliklerle tanınır. Sıra dışı zekasıyla tıp tarihine yön veren hekim, 10 Temmuz 1036'da Hemedan'da geçirdiği mide rahatsızlığı nedeniyle 56 yaşında vefat etmiştir. Tam adı Ebu Ali el-Hüseyin ibni Abdullah ibn-i Sina el-Belhi olan dâhi, geride yüzıllarca okutulacak tıp ve bilim eserleri bırakmıştır.
Dehanın İlk Adımları ve Eğitim Yılları
İbni Sina, Samanoğulları sarayında saygın bir bilim insanı ve maliye kâtibi olan Abdullah Bin Sina'nın oğlu olarak dünyaya geldi. Olağanüstü zekası sayesinde henüz on yaşındayken Kur'an-ı Kerim'i ezberleyen küçük Hüseyin, Buhara'da babasından ve dönemin ünlü alimlerinden iyi bir eğitim aldı. Kuşyar adında bir hekimin yanında tıp öğrenmeye başlayan dâhi, on dört yaşına geldiğinde öğretmenlerini bilgi birikimiyle geçmeye başladı. Edebiyat, matematik, felsefe ve tıp alanlarında engin bir birikime ulaştı. On altı yaşında tamamen tıbba odaklanarak sadece teorik bilgileri öğrenmekle kalmayıp yeni tedavi yöntemleri geliştirdi. On dokuz yaşında doktor unvanını alarak yoksul hastaları hiçbir ücret talep etmeden tedavi etmeye başladı. Samani Hükümdarı Nuh bin Mansur'un hastalığını iyileştirince Buhara'daki zengin saray kütüphanesine girmesine izin verildi. Bu kitaplıktan edindiği derin bilgiler sayesinde yirmi bir yaşında çağının en büyük hekimlerinden biri sayıldı.
Fırtınalı Bir Yaşam ve Şehirler Arası Göçler
Gazneli Mahmud'un Samani hanedanına son vermesiyle Buhara'daki huzurlu yılları son bulan İbni Sina, Harzem'e geçti. Düzensiz yaşayışıyla Gazneli Mahmud'u kızdırınca Harzem'den ayrılmak zorunda kaldı ve İran'ın güneydoğu Azerbaycan bölgesi (Irak-ı Acem), Rey ve Gürgenç şehirlerinde gezgin olarak yaşadı. Bu zorlu seyahat yıllarında hekimliğini sürdüren bilgin, Hemedan'da Büveyhi Emiri Şemsü'd-Devle'nin vezirliğini yaptı. Siyasi sebeplerle hapse atılsa da serbest kalınca İsfahan'daki Kâkûyi Hükümdarı Alaü'd-Devle'nin sarayına sığındı. Hükümdarla beraber çıktığı askeri bir sefer sırasında Hemedan'da hayatını kaybetti.
Tıp Dünyasını Yöneten Kanun
Fizik, astronomi ve felsefeyle ilgili 150 civarında eser kaleme alan İbni Sina, Farsça yazdığı birkaç eser dışında kitaplarının neredeyse tamamını Arapça yazmıştır. En ünlü yapıtı olan el-Kanun fi't-Tıb (Hekimlik Yasası), antik Yunan hekimlerinin öğretileriyle kendi gözlem ve deneylerini birleştiren bir tıp ansiklopedisidir. Beş kitaptan oluşan bu eser, anatomi, koruyucu hekimlik, basit ilaçlar, patoloji, cerrahi yöntemler ve ilaç terkipleri hakkında bilgiler içerir:
- Birinci Kitap: Anatomi ve hastalıkları önleyici koruyucu hekimlik.
- İkinci Kitap: Doğal ve basit ilaçların nitelikleri.
- Ücüncü Kitap: Organlara göre şekillenen patoloji bilgileri.
- Dördüncü Kitap: İlaçlı ve cerrahi tedavi yöntemleri.
- Beşinci Kitap: Özel ilaç terkipleri ve formülleri.
Bu başyapıt, tam altı yüzyıl boyunca Doğu ve Batı hekimliğine hükmetti. Fransa'daki Montpellier ve Lauvain Üniversitelerinde temel ders kitabı kabul edilen eser, Avrupa'da 700 yıl boyunca tıp eğitiminin merkezinde yer aldı. Paris Tıp Fakültesi kütüphanesinde bulunan en önemli dokuz kitabın başında Kanun geliyordu. Günümüzde Paris Üniversitesi Tıp Fakültesi salonunda İbni Sina ve er-Razi'nin büyük boy portreleri asılıdır. Ayrıca henüz mikroskobun bilinmediği bir dönemde, hastalıkların bulaşmasında gözle görülmeyen mikropların rol oynadığını fark etmesi onun en büyük bilimsel başarılarındandır. Kalp-damar sistemi üzerine yaptığı araştırmalar da tıp dünyasında büyük yankı uyandırmıştır.
Evrensel Bilgi Kaynağı ve Felsefe Sistemi
İbni Sina, tıp dışında matematiksel terimlerin tanımları ve astronomik gözlemlerle de ilgilendi. İsanlık tarihinde tek bir kişi tarafından yazılmış en geniş kapsamlı eser olan Kitabu'ş-Şifa (Sağlık Kitabı); mantık, fizik, geometri, matematik, astronomi, müzik ve metafizik konularını barındıran devasa bir ansiklopedidir. Yaşamının sonlarında bu eseri Kitabu'n-Necat (Kurtuluş Kitabı) adıyla özetlemiştir. Felsefi sistemini ise en özlü şekilde İşarât ve't-Tenbihât (Belirtiler ve Uyarılar) adlı kitabında açıklamıştır.
İbni Sina'nın kaleme aldığı başlıca eserleri şunlardır:
- el-Kanun fi't-Tıb - Batı tıp eğitimini asırlarca şekillendiren Hekimlik Yasası.
- Kitabü'ş-Şifa - Bilim ve metafizik konularını derleyen Sağlık Kitabı.
- Kitabü'l-Necat - Ansiklopedinin özeti olan Kurtuluş Kitabı.
- İşarat ve'l-Tembihat - Özgün felsefe sistemini barındıran Belirtiler ve Uyarılar.
- Risale fi-İlmü'l-Ahlak - Davranış ve erdemleri inceleyen Ahlak Konusunda Kitapçık.