Orta Çağ'ın en nüfuzlu figürlerinden biri olan Müslüman coğrafyacı ve aynı zamanda kâşif olan İbn Battuta, 24 Şubat 1304 tarihinde Fas'ın Tanca kentinde dünyaya gözlerini açtı. Balık burcu olan ve tam adıyla Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Abdillâh el-Levâtî et-Tancî olarak bilinen bu sıra dışı seyyah, 1325 yılında kutsal toprakları ziyaret etmek ve dini bilgilerini derinleştirmek amacıyla doğduğu topraklardan yola çıktı. Genç adam, hac farizasını yerine getirmek üzere çıktığı bu yolda, karşı konulmaz bir keşetme arzusuyla hareket ederek dünyanın en uzak köşelerine kadar uzanan devasa bir serüvene adım attı. Yaklaşık 28 yıl boyunca durmaksızın hareket eden seyyah, ulaştığı coğrafyalarda kadılık gibi resmi görevler üstlenerek ve yerel liderlerin cömert desteklerinden yararlanarak seyahatlerini finanse etti. Onun bu uzun yolculuğu, Orta Çağ dünyasının kültürel ve siyasi dokusunu aydınlatan muazzam bir miras bıraktı.
Tanca'dan Dünyanın Uçlarına: Benzersiz Yolculuğun Başlangıcı
Maliki mezhebine bağlı dindar bir Berberî ailesinden gelen İbn Battuta, genç yaşlarda hukuk ve klasik edebiyat alanında eğitim aldı. Fas'tan yola çıkarken tek gayesi dini görevini yapmak ve İslami ilim merkezlerindeki saygın hocalardan ders almaktı. Fakat Tunus ve Trablus üzerinden Mısır topraklarına vardığında ruhunda dindirilemez bir seyahat tutkusu alevlendi. Kendisine o andan itibaren tek bir kural koydu: Gideceği hiçbir menzile asla ikinci kez aynı güzergahtan geçmeyecekti. O dönem seyahat edenlerin büyük kısmı ticaret veya din eğitimi gibi pratik sebeplerle yollara düşerken, genç bilgin yalnızca keşetmenin ve yeni insanlarla tanışmanın saf hazzı için yürüdü. Hızlıca ünü yayıldı. Bu şöhret ona yeni kapılar araladı. Farklı memleketlerin yöneticileri ve sultanları, bu bilge seyyahı konuk etmekten gurur duydu. Onların cömert bağışları sayesinde yolculuğunu sürekli kılabildi.
Coğrafyaları Birleştiren Dev Adımlar: 117 Bin Kilometre
Mısır'daki ilk seyahatinin akabinde Kızıldeniz'e yönelen seyyah, daha sonra Suriye'ye geçerek Mekke kervanına dahil oldu. Kutsal hac vazifesini 1326'da nihayete erdirdikten sonra Arap Çölü'nü aşarak Irak, Azerbaycan, Güney İran ve nihayet Bağdat'a ulaştı. 1327 ile 1330 yılları arasında Mekke ve Medine'de ibadetle geçen sakin bir hayat sürse de, bu durağan yaşam tarzı onun dinamik doğasına aykırıydı. Yeniden yollara koyularak Yemen ve Doğu Afrika kıyılarına uzandı. Bu deniz seferi sırasında Tanzanya'daki Kilva ticaret limanına kadar indi. Dönüşünde Umman, Hürmüz ve Basra Körfezi'ni geçerek üçüncü kez Mekke'ye ayak bastı.
Gözü pek seyyahın bir sonraki rotası Anadolu toprakları oldu. Selçuklu egemenliğinin sarsıldığı, Osmanlı Devleti'nin ise yeni filizlendiği bu sancılı dönemde "Türk elleri"ni enine boyuna dolaştı. Bu topraklarda Ahiler ve yerel beyler tarafından son derece sıcak ve dostane biçimde karşılandı. Karadeniz'i aşarak Kırım'a, oradan da Altın Orda Hanı Öz Bey'in sarayına kadar ulaştı. Kararlılıkla sürdürdüğü serüveni boyunca Orta Asya, Hindistan, Maldivler, Seylan, Sumatra ve hatta Çin'in sınırlarına kadar ilerledi. Delhi Sultanlığı'nda uzun seneler kadılık makamında hizmet verirken, Maldiv Adaları'nda başkadılığa kadar yükseldi. Seyahatleri boyunca gittiği yerlerin kültürünü sadece gözlemlemekle kalmadı; ayrıca oralarda evlilikler kurdu, yerel yönetimlerle sıkı ilişkiler geliştirdi.
Gezginin ayak bastığı önemli duraklar arasında şunlar yer alır:
- Mısır, Şam, Bağdat, Tebriz, İstanbul ve Delhi
- Maldiv Adaları, Seylan ve Sumatra
- Pekin'e yakın bölgeler, Timbuktu ve Mali
Büyük Dönüş ve Rıhle'nin Doğuşu
Yaklaşık 117.000 kilometre yol kat eden İbn Battuta, çağdaşları Marco Polo ve Zheng He gibi dev isimleri geride bırakarak modern öncesi dönemin en çok yolculuk yapan insanı unvanını kazandı. Seyyah, 1353 senesinde nihayet Fas'a kesin dönüş yapmaya karar verdi. Merînî Sultanı Ebû İnan Fâris'in talimatıyla, yaşadığı olağanüstü maceraları şair ve kâtip İbn Cüzey el-Kelbî'ye dikte ettirdi. Bu iş birliği neticesinde, İslam dünyasında çığır açan ünlü eseri Rıhle (Seyahatname) doğmuş oldu. Kitapta sadece gördüğü şehirler değil; şahsen görüştüğü veya kabirlerini ziyaret ettiği iki binden fazla kişi ve en az 60 farklı hükümdar hakkında eşsiz bilgiler yer almaktadır.
Tarih, sosyoloji ve coğrafya bilimi açısından benzersiz bir kaynak olan bu yapıt, 19. yüzyılda Batı dillerine aktarıldıktan sonra dünya çapında hak ettiği üne kavuştu. Hayatını seyahate adayan büyük bilgin, 1369 senesinde Fas'ta 65 yaşında hayata gözlerini yumdu ve doğduğu şehir Tanca'da toprağa verildi. Bugün onun aziz hatırası, Ay'daki bir kratere, Dubai'deki görkemli bir alışveriş merkezine ve doğduğu ülkedeki modern bir müzeye verilen isimlerle yaşatılmaya devam ediyor. 2009 yapımı "Mekke'ye Yolculuk" belgeseli de onun Tanca'dan kutsal topraklara uzanan epik yolculuğunu beyaz perdeye taşımıştır.