Üzeyir Hacıbeyli Kimdir?

Üzeyir Hacıbeyli kimdir? Azerbaycan milli marşının ve meşhur “Çırpınırdı Karadeniz” eserinin bestecisi olan Üzeyir Hacıbeyli, Türk-İslam dünyasındaki ilk operanın yaratıcısı, önemli bir gazeteci, yazar ve akademisyendir. 19 Eylül 1885 tarihinde Azerbaycan’ın Ağcabedi kasabasında doğan sanatçı, ömrünü Kafkasya ve Türk dünyasının müzik kültürünü çağdaş bir çizgiye taşımaya adamıştır. Gerek kaleme aldığı sahne yapıtları gerekse yayıncılık dünyasındaki vatansever mücadelesiyle, 23 Kasım 1948’deki vefatına dek ülkesinin aydınlanma meşalesini taşımıştır.

Çocukluk Yılları ve Eğitime İlk Adımlar

Ebdülhüseyin Bey adında devlet memuru ve asilzade bir babanın evladı olan Üzeyir Hacıbeyli, Şuşa'nın köklü aile yapısının sunduğu imkanlarla yetişti. İlk eğitimini Şuşa kentinde tamamladı. Eğitim hayatına Şuşa'da molla mektebinde adım atan Hacıbeyli, sonrasında Rus okulunda öğrenimine devam etti. 1899 ile 1904 seneleri arasında Gürcistan'ın Gori şehrindeki öğretmen okulunda eğitimine devam etti. Bu okul, onun Rus edebiyatı ve dili üzerine uzmanlaşmasını sağlarken keman çalma becerisini geliştirmesine ve nota bilimiyle tanışmasına zemin hazırladı. Müzikal alanda kısa sürede kendini kanıtladı. Henüz çocuk yaşlarda şiir ve ezgilere ilgi duyan genç müzisyen, Gori'deki yılları boyunca müzik alanında akranlarından hızla sıyrıldı. Okulu bitirdikten sonra Cebrail ilinin Hadrut köyünde öğretmenlik yaparak meslek hayatına ilk adımını attı.

Gazetecilik Yılları ve Doğu'nun İlk Operası

1905 yılının sonlarına doğru Bakü'ye dönen Hacıbeyli, hem gazetecilik dünyasında kendini geliştirmek hem de ulusal yayınlarda rol almak istiyordu. Bakü'de Saadet okulunda hocalık yaparken eş zamanlı olarak Hayat gazetesinde çevirmen olarak görev üstlendi. Dil alanındaki yetkinliğini 1906 ve 1907 yıllarında yayımladığı siyasi, hukuki, askeri ve iktisadi terimler sözlüğüyle ortaya koydu. Edebiyat dünyasını da yakından takip eden aydın yazar, 1909 yılında Rus edebiyatçı Nikolay Gogol'ün yüzüncü doğum yılında ünlü “Palto” eserini Azerbaycan Türkçesine kazandırdı. Ayrıca “Filankes” takma adıyla Molla Nasreddin dergisinde ve İkbal ile Yeni İkbal gazetelerinde “Oradan-Buradan” başlıklı mizahi fıkralar kaleme aldı. Sanat tarihindeki en büyük devrimini Bakü'de yaptı. Fuzuli’nin ünlü mesnevisinden esinlenerek librettosunu yazdığı Leylâ ve Mecnun operasını Bakü'de sahneye koydu. Bu eser, Türk-İslam dünyasının ve tüm Şark coğrafyasının ilk operası olarak tarihe altın harflerle yazıldı. Bu yapıt kültür hayatında çığır açtı. Müzik kariyerini derinleştirmek amacıyla 1910 ile 1915 yılları arasında aktif gazetecilikten biraz uzaklaşıp tamamen besteciliğe yöneldi. 1911'de Moskova'ya giderek Rusya Müzik Cemiyeti bünyesindeki kurslara katıldı ve 1915'te Petersburg Konservatuarı'na girdi. Ancak I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi bu eğitimi yarıda bırakmasına sebep oldu. Bu süreçte boş durmayarak ‘Şeyh Sinan’, ‘Rüstem ile Zöhreb’, ‘Şah Abbas ve Hurşid Banu’, ‘Aslı ile Kerem’, ‘Harun ve Leyla’ operaları ile ‘Karı ile Koca’, ‘O Olmasın, Bu Olsun’ ve meşhur ‘Arşın Mal Alan’ müzikli komedilerini kaleme aldı. Tüm bu eserlerin librettolarını kendisi yazdı. Üzeyir Hacıbeyli'nin döneminde sahnelenen başlıca sahne yapıtları şunlardır:

• İlk milli opera olan Leylâ ve Mecnun
• Büyük ilgi gören O Olmasın, Bu Olsun ile Arşın Mal Alan müzikli komedileri
• SSCB döneminde Devlet Mükafatı'na layık görülen Köroğlu operası

Vatan Savunması, Akademi ve Kalıcı Miras

1915 senesinde basın dünyasına yeniden dönen sanatçı, kardeşleri Zülfikar ve Ceyhun ile beraber Hacıbeyli Kardeşler Müzik Cemiyeti'ni kurarak geniş bir coğrafyaya hitap etti. 1918'de Bakü'de Ermenilerin gerçekleştirdiği soykırım hareketleri şiddetlenince geçici süreliğine İran'a sığındı. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurulduğunu öğrenir öğrenmez ülkesine geri dönerek resmi yayın organı olan Azerbaycan gazetesinin başyazarı oldu. Buradaki ateşli yazıları milli bilinci uyandırdı. Yazılarında vatanperverlik ve milliyetçilik duygularını işleyerek genç cumhuriyetin amaçlarını net biçimde ortaya koydu. Nuri Paşa komutasındaki Türk ordusunun Azerbaycan Türklerini soykırımdan kurtarmak amacıyla gönderilmesi üzerine Ahmet Cevad'ın kaleme aldığı Çırpınırdı Karadeniz şiirini besteledi. Bolşevik rejiminin kurulmasının ardından İnce Sanat İşleri İdaresi'nin müzik şubesi başkanlığına getirildi. 1921'de Bakü'de yerel öğrenciler için ilk müzik okulu olan Azerbaycan Devlet Türk Müzik Okulu'nu açtı. Bu okul 1926'da konservatuvar bünyesine katıldı ve kendisi uzun yıllar bu kurumun rektörlüğünü yaptı. 1937'de meşhur “Köroğlu” operasını besteledi ve bu yapıtıyla SSCB Devlet Mükafatı aldı. Müzik teorisi alanında yazdığı “Azerbaycan Halk Müziginin Esasları” kitabı, okullarda ders kitabı olarak okutuldu. Bu yapıt ders kitabı olarak okutulmuştur. 1940'ta profesör unvanı alan Hacıbeyli, 1945'te kurulan Bilimler Akademisi'ne üye seçildi ve ömrünün son yıllarında Besteciler Kurumu Başkanlığı ile Yüksek Prezidium üyeliği yaptı. Bu büyük sanatçı ve aydın, 23 Kasım 1948'de 63 yaşındayken vefat etti.