Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan tarihi süreçte savcı, asker, milletvekili ve hukukçu kimlikleriyle vatan savunmasında kritik roller üstlenen Mahmut Hayrettin Belli, 1893 yılında Diyarbakır'da dünyaya gelmiş ve ömrünü milli mücadeleye adamıştır. Telgraf Müdürü Mehmet Mihri Bey ile Atife Hanım'ın oğlu olan Belli, hukuk eğitiminin ardından hem cephede hem de meclis kürsüsünde ülkesine hizmet etmiştir. Kendisi çok yönlü bir vatanseverdi.
Cepheden Meclise Ulaşan Bir Mücadele
İstanbul Hukuk Fakültesi'ne 1908 yılında adım atan Hayrettin Belli, burayı 1912 yılında başarıyla bitirmiştir. Genç bir hukukçu olarak Silivri'ye yerleşen Belli, savcı olarak ilk mesleki deneyimini bu ilçede kazandı. Ancak vatanın zor günleri yaklaşmaktaydı. 1915 yılında patlak veren Galiçya Cephesi'ndeki savaşa katılarak cephedeki askeri mücadeleye doğrudan dahil oldu.
I. Dünya Savaşı'nın imparatorluk adına yenilgiyle sonuçlanması, ülkede büyük bir siyasi hareketliliği de beraberinde getirdi. Bu kritik süreçte, 3 Temmuz 1918 tarihinde VI. Mehmet Vahdettin Osmanlı tahtına oturdu. Ardından imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasında padişah, halkın tepkisine rağmen Meclis-i Mebusan'ı 21 Aralık 1918'de feshetti. Anayasa hükümlerine tamamen aykırı olan ve halkın büyük tepkisini çeken bu uzun kapalılık dönemi, vatansever çevrelerin yoğun baskısı sonucunda meclisin 12 Ocak 1920 tarihinde yeniden toplanmasıyla nihayete erdi. Hayrettin Belli, bu son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ına Çatalca mebusu olarak girmeyi başardı. Burada, Sivas Kongresi kararlarının onaylanması için Mustafa Kemal taraftarı genç mebuslarla birlikte hareket etti. Genç vekillerin kararlı duruşu sayesinde Sivas Kongresi kararları mecliste resmen kabul gördü. Meclisin en büyük tarihi başarısı ise 17 Şubat 1920'de Misak-ı Milli'yi oy birliğiyle ilan etmesiydi. Bu kararla, mütareke sınırları içindeki tüm vatan topraklarının bölünmez bütünlüğü dünyaya duyurulmuş oluyordu. Ancak bu durum işgal güçlerini oldukça rahatsız etti. Sevr Anlaşması'nı zorla kabul ettirmek isteyen İtilaf Devletleri, 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti. Mebuslar meclisi son kez 18 Mart'ta toplansa da padişahın 11 Nisan'daki kararıyla parlamento tamamen kapatıldı.
Trakya Direnişinin Öncülerinden
İstanbul'daki meclisin dağılmasının ardından Hayrettin Belli, yönünü Trakya'daki bölgesel direniş hareketlerine çevirdi. Bölgede işgalleri engellemek amacıyla kurulan Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nde aktif görevler üstlendi. Bahsi geçen bu milli cemiyet, Trakya'nın savunmasını organize etmek adına şu önemli isimler tarafından kurulmuştu:
- Edirne Belediye Başkanı Şevket Dağdeviren
- Edirne Milletvekili Faik Kaltakkıran
- Avukat Şeref Aykut
- Tücar Kasım Yolageldili
Hayrettin Belli de bu değerli isimlerle omuz omuza çalışarak bölgenin geleceği için ter döktü. Çatalca delegesi sıfatıyla, 31 Mart - 2 Nisan 1920 tarihlerinde toplanan Lüleburgaz Kongresi'nin delegeleri arasında yer aldı. Hemen peşinden Edirne'de düzenlenen Büyük Kongre'ye de katılarak İcra Komitesi Üyeliğine getirildi. Bu süreçte diplomatik temasları da ihmal etmedi. Şakir Kesebir ve Süleyman Faik Bey ile birlikte İstanbul'da Sadrazam Ferit Paşa'yla görüşmeler yürüttü. Tarih 25 Nisan 1922'yi gösterdiğinde Batı Trakya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurucuları arasına katılan Hayrettin Belli, bölgedeki Türk nüfusunun haklarını savunmak adına diplomatik ve hukuki zeminde çok yönlü bir mücadele yürüttü. İngiliz işgal güçlerinin takibinden kurtulmak amacıyla 1923 yılına kadar Kadıköy ve Trakya genelinde gizlenmek zorunda kaldı. Takip altında olduğu bu buhranlı yıllarda boş durmayan Belli, Silivri'nin Çanta mevkisinde organize ettiği milis kuvvetleriyle işgalci Yunan birliklerine karşı gerilla faaliyetleri yürüterek düşmana ciddi kayıplar verdirdi. Bu direniş bölgede adeta efsaneleşti.
Cumhuriyet Yılları ve Hukuk Mücadelesi
Cumhuriyet'in kurulmasının ardından yeni bir sayfa açtı. Rejimin ilan edilmesiyle birlikte Edirne'ye yerleşerek yarım kalan mesleki kariyerine bu şehirde geri döndü. Burada serbest avukatlık yaparken, Edirne Barosu'nun kurucu başkanlığını da üstlenerek kentteki hukuk sisteminin kurumsallaşmasında öncü bir rol oynadı. Edirne'de 1942 yılına kadar süren verimli çalışmalarının ardından başkente geçerek Atatürk Orman Çiftliği'nin Hukuk Müşavirliği görevine atandı. Bu prestijli kurumdaki müşavirlik görevini hayatının son dönemine kadar büyük bir ciddiyetle yürütmeye devam etti. Milli mücadele kahramanı ve değerli hukukçu Hayrettin Belli, 8 Haziran 1949 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yumdu. Geride onurlu bir miras bıraktı.