Milli Mücadelenin ilk kıvılcımlarını Anadolu'da ateşleyen ve Cumhuriyetin kuruluş harcına emek veren Halit Hami Mengi, 21 Ağustos 1883 tarihinde Niğde'nin tarihi ilçesi Bor bünyesinde dünyaya gözlerini açtı. İşgale boyun eğmeyen duruşuyla bilinen bu yürekli devlet adamı, gizli direnş örgütlenmelerinden tarihi Sivas Kongresi sürecine uzanan yolda eşsiz bir vatanseverlik hikayesi yazdı. Büyük önder Mustafa Kemal Atatürk'ün de takdirini kazanan Mengi, 1923'ten 1950'ye kadar aralıksız Niğde milletvekilliği yaparak modern Türkiye'nin inşasında aktif rol oynadı.
Köklü Bir Aile ve Devlet Hizmetinde İlk Adımlar
Hacı Şerif Efendi ve Hacı Hazım soyundan gelen Mengi, Hüsnü Efendi ile Huriye Hanım'ın ilk evladı olarak dünyaya geldi. İlk eğitimini Bor'daki Mekteb-i İbtidai ve mülkiyesinde tamamladıktan sonra Konya İdadisinde eğitim hayatını sürdürdü. Telgrafçılık eğitimi alarak mesleki hayatına yön veren genç Halit, devlet memurluğuna 1899 yılında Ermenek Nüfus Katibi olarak adım attı. Memurluk kariyeri boyunca İmparatorluğun çeşitli bölgelerinde görev yaptı. Bor Hükümet Konağı inşaat katipliği, Bozkır ve Ereğli tahsil müfettişliği ile başlayan bu serüven, Eğridir, Beyşehir, Şile ve İstinye mal müdürlükleri gibi kritik mali görevlerle sürdü. Niğde ve Bor belediye başkanlıklarının ardından Aksaray Kaymakamlığına terfi etti. Ancak memleketin içinde bulunduğu zorlu şartlar onu Karaman Belediye Başkanlığı görevinden istifa ederek ticaretle ilgilenmeye sevk edecekti.
Çakılbahçe'de Edilen Yemin ve Kuvâ-yi Milliye Direnişi
Mengi'nin hayatındaki en büyük dönüm noktası, Anadolu'nun işgal tehdidi altında kaldığı Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki karanlık günlerde gerçekleşti. 1919 yılının zorlu yaz aylarında, Niğde Reji Müdürü Hasan Fehmi Bey ile Topçu Alayı Komutanı Eyyüp Sami Bey, gizli direnş teşkilatını Bor'a taşımak üzere Mengi'nin kapısını çaldı. Mengi, memleket sevdasıyla bu teklifi kabul ederek yakın çalışma arkadaşları Cığızzade Ahmed ve Recep Ağazade Sadık Bey'i harekete geçirdi. Yazıcızade Hazım Ağa'nın Çakılbahçe'deki bağında toplanan 20 vatansever, vatanın kurtuluşu için ölümüne mücadele edeceklerine dair yemin ettiler. Damat Ferit Hükümeti'nin işbirlikçisi olan Niğde mutasarrıfının engellemelerine rağmen direnş ağı başarıyla büyütüldü. Mengi, aynı zamanda Nevşehir ve Ürgüp bölgelerinde de teşkilatlanmayı tamamlayarak bölgenin Kuvâ-yi Milliye yapılanmasını koordine etti. Çakılbahçe'deki tarihi buluşmaya Bor'un önde gelen pek çok ismi katılmıştır:
- Ahmet Cığızoğlu ve Sadık Bey
- Kerim Sebati ve İlhami Bey
- Yazıcıoğlu Hazım Ağa ve Mehmet Beyzade
- Zeki Efendi, İmam Ziyaddin Efendi, Kadızade Hilmi Efendi ve Tevfik Avan
Demirci ustalarının süngüler üreterek orduya destek verdiği bu dönemde, vatanın bağımsızlığı için her türlü risk göze alındı.
Binbir Tehlike Altında Sivas Kongresi Yolculuğu
Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısıyla toplanacak olan tarihi Sivas Kongresi'ne Bor'dan da bir temsilcinin gönderilmesi kararlaştırıldı. Hacı Hulusi Efendi'nin bahçesinde yapılan gizli toplantıda bu onurlu ve tehlikeli görev Halit Mengi'ye verildi. Niğde temsilcisi Muhiddin Efendizade Mustafa Bey ile yola çıkan Mengi, hem İstanbul Hükümeti'nin hem de bölgedeki eşkıyaların takibinden kurtulmak için akılalmaz yöntemlere başvurdu. Arama noktalarını aşabilmek için kimi zaman sıradan bir halı tüccarı kılığına girip eşek sırtında yol aldı, kimi zaman ise kadın çarşafı giyerek kimliğini gizledi. Karşılaştığı her türlü meşakkate göğüs geren Mengi, Sivas'a ulaşmayı başarırak tarihi kararların alındığı kongrede Bor halkının sesini duyurdu.
Mecliste Kesintisiz Çeyrek Asır ve Mirası
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Halit Bey'in vatan hizmeti parlamentoda yeni bir boyut kazandı. Mustafa Kemal Atatürk'ün bizzat onayladığı adaylığıyla 1923 yılında meclise giren Mengi, 1950 yılına kadar aralıksız olarak II., III., IV., V., VI., VII. ve VIII. dönem Niğde milletvekilliği yaptı. Cumhuriyet Halk Partisi saflarında yer alarak kentin siyasi hayatına çeyrek asrı aşkın bir süre yön verdi. Özel hayatında ilk evliliğini Niğde'nin saygın isimlerinden İzzet Efendi'nin kızı Ulfiye Hanım ile gerçekleştirdi. Eşinin vefatının ardından, tarihi şahsiyetlerin soyundan gelen Ayşe Pakize Hanım ile ikinci evliliğini yaptı. Geniş bir aileye sahip olan Mengi'nin; Hüsnü Naim, Deime Nadide, Vedat, Müftale, Nesrin, Melahat ve Atila adlarında yedi evladı dünyaya geldi. Ömrünü vatanına adayan bu değerli devlet adamı, 5 Ekim 1958 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Arkasında ise özgür bir ülke ve bağımsızlık meşalesini taşıyan onurlu bir isim bıraktı.