Mustafa Önsay, 1882 yılında Selanik kentinde dünyaya gelen, kariyerini kamu maliyesinin inşasına ve yönetimine adamış öncü bir Türk siyasetçi ve üst düzey bürokrattır. Gençlik yıllarından itibaren devlet kademelerinde aldığı kritik sorumluluklarla öne çıkan Önsay, Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına uzanan köklü bir geçiş sürecinin önemli aktörleri arasında yer alır. İstanbul Hukuk Mektebi bünyesinde tamamladığı başarılı yükseköğreniminin ardından, devrin karmaşık mali yapısını çözme gayretiyle devlet bürokrasisinde hızla basamakları tırmanarak adından övgüyle söz ettirmeyi başarmıştır. Hayatını ülkesine hizmet etmeye adayan bu yetkin devlet adamı, 8 Nisan 1938 tarihinde vefat ettiğinde arkasında derin bir bürokratik miras ve saygın bir özgeçmiş bırakmıştır.
Eğitimi ve Maliye Teşkilatına İlk Adımları
Önsay, dönemin en saygın eğitim kurumlarından biri olan İstanbul Hukuk Mektebi çatısı altında aldığı nitelikli hukuk eğitimiyle meslek hayatına güçlü bir başlangıç yaptı. Mezuniyetinin ardından vakit kaybetmeden kamu hizmetine atılan genç bürokrat, ilk olarak Maliye Nezâreti bünyesinde görev aldı. Maliye Nezâreti Tahsilat İdaresi Tahrirat Kalemi Kâtipliği pozisyonunda çalışarak devletin mali yazışmalarına ve işleyişine yakından tanıklık etti. Buradaki üstün gayretleri ve titiz çalışma disiplini sayesinde kısa sürede dikkat çekerek Tahsil Kalemi Kâtipliği ve Varidat Muhasebe Kalemi Kâtipliği gibi kritik memuriyetlere getirildi.
Bu derin tecrübe, saray bürokrasisinin kapısını açtı. Nitekim gösterdiği üstün performansın bir ödülü olarak Sarayı Hümayun Tahsilat Kalemi Müdürlüğü makamına tayin edildi. Saraydaki bu önemli idari görevin ardından, Osmanlı İmparatorluğu'nun geniş coğrafyasındaki mali denetimleri yürütmek üzere taşra teşkilatlarında görevlendirildi. Bu kapsamda Kozan Sancağı Muhasebe Mümeyyizliği ve devletin en yüksek denetim organlarından biri olan Divân-ı Muhasebât bünyesinde mümeyyizlik vazifelerini başarıyla icra etti.
Anadolu'da Hizmet Yılları ve Bürokraside Yükselişi
Osmanlı Devleti'nin mali dengelerini koruma hususunda gösterdiği üstün liyakat, Mustafa Önsay'ı Anadolu'nun dört bir yanındaki sancak ve vilayetlerde görev almaya sevk etti. Bu dönemde sırasıyla şu önemli vazifeleri yürüttü:
- Denizli Sancağı Muhasebeciliği görevini üstlenerek bölgenin yerel bütçe kontrolünü gerçekleştirdi.
- Aydın, KaleiSultânîye (Çanakkale), İzmit ve Beyoğlu bölgelerinde mali işlerden sorumlu muhasebeci olarak çalıştı.
- İstanbul 5. Muhasebe Mümeyyizliği koltuğuna oturarak metropolün finansal denetim mekanizmalarını yönetti.
- Maliye bürokrasisinin en üst düzey makamlarından olan Defterdar Muavinliği unvanını alarak idari gücünü pekiştirdi.
Başarıları taşrada yankı buldu. Bu sayede Hüdavendigâr (Bursa) Defterdarlığı görevine getirildi. Bu zorlu vilayet yöneticiliğinin ardından Ankara şehremaneti Umûmu Esabiye Müdürlüğü makamına getirildi. Kamu kaynaklarının doğru yönetimi konusundaki hassasiyeti ve uzmanlığı, kendisini Temyiz Komisyonu Başkanlığı gibi son derece kritik bir hukuki ve mali denetim merciinin liderliğine taşıdı. Sonrasında ise ülkenin en büyük ekonomik merkezi olan İstanbul Defterdarlığı ve ardından İstanbul Maliye Murakıplığı görevlerinde bulunarak mali sistemin güvenliğini denetledi.
Cumhuriyet Dönemi ve Meclis Çalışmaları
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte yeni devletin iktisadi yapılanmasında aktif rol oynayan kadrolarla beraber hareket eden Mustafa Önsay, bürokraside edindiği kırk yıllık tecrübeyi yasama organına taşımaya karar verdi. Bu doğrultuda yapılan seçimlerde büyük bir teveccühle karşılaşarak TBMM V. Dönem Çankırı Milletvekili seçildi. Meclis çatısı altında hem Çankırı halkının taleplerini dile getirdi hem de bütçe ve maliye komisyonlarında yeni yasaların hazırlanmasında engin birikimiyle yol gösterici oldu. Mecliste ülkenin mali bağımsızlığı için çabaladı. Güçlü bir iktisadi altyapı hedefledi.
Özel hayatında aile birliğine son derece önem veren deneyimli siyasetçi, evli ve yedi çocuk babası olarak bilinmekteydi. Hem örnek bir aile babası hem de dürüst bir vatansever olarak çevresinde büyük bir saygı uyandırdı. Hayatının son anına kadar vatanına hizmet aşkıyla dolu olan Önsay, Türk siyaset ve maliye tarihine adını altın harflerle yazdırmış mümtaz şahsiyetlerden biridir.