Hasan Fehmi Tümerkan, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan bu tarihi süreçte, hem dini hem de hukuki alanda üstlendiği kritik vazifelerle tanınan çok yönlü bir Türk siyasetçisidir. Siyaset dünyasının bu saygın ismi, 1875 yılında Batum'da dünyaya gelmiştir. Kendisi tüm ömrünü vatanına ve milletine hizmet etmeye adamıştır. İstanbul'un işgali üzerine tutuklanan ve ardından Malta'ya sürgüne gönderilen Tümerkan, sürgün sonrasında vatanına dönerek parlamento çatısı altında görev almıştır. Aldığı çok yönlü eğitim ve üstlendiği sorumluluklarla devletin yeniden yapılanma sürecine katkı sunan siyasetçi, parlamento yapısının inşasında mühim roller oynamıştır.
Hayatının İlk Yılları, Aile Göçü ve Eğitimi
Hasan Fehmi Bey'in hayat çizgisi, Osmanlı Devleti'nin yaşadığı büyük kitlesel göç hareketleriyle henüz çok genç yaşlarda kesişmiştir. Tarihte 93 Harbi olarak bilinen Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından ailesi, yurtları olan Acara bölgesinden göç etmek zorunda kalmıştır. Bu zorunlu göç dalgası sonrasında aile, Sinop ilinin Sazkışla köyüne yerleşmiştir. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarının geçtiği bu yeni yerde eğitimine büyük önem veren Hasan Fehmi Bey, ilim yolunda emin adımlarla ilerlemeyi seçmiştir.
Eğitim hayatını en üst düzeyde şekillendiren Hasan Fehmi Bey, dönemin en saygın eğitim kurumlarında tahsil görmüştür. Yükseköğrenimini tamamlamak amacıyla gittiği payitahtta, hem İstanbul Hukuk Mektebi hem de dini ilimlerin öğretildiği Medrese mezunudur. Aldığı bu çift yönlü eğitim altyapısı, onun hem modern hukuk normlarına hakim olmasına hem de dini konularda derinleşmesini sağlamıştır. Bu sayede kendisi, toplumsal konularda güçlü analiz yeteneğine ve hukuki meselelerde yol gösterici bir vizyona sahip olmuştur.
Osmanlı Dönemindeki Kamu Hizmetleri ve Malta Sürgünü
Eğitimini üstün başarıyla tamamlayan Hasan Fehmi Bey, meslek hayatına ilk olarak Dava Vekilliği yaparak adım atmıştır. Sahip olduğu dini birikim ve ilmi derinlik sayesinde Ayancık ve Sinop Müftülüğü makamlarında bulunarak bölge halkına hizmet etmiştir. Siyasi gelişmeleri de yakından takip eden Hasan Fehmi Tümerkan, dönemin en etkin siyasi yapılanması olan İttihat ve Terakki Cemiyeti bünyesinde aktif üyelik vazifesini üstlenmiştir. Eğitim alanında da sorumluluk alarak mezun olduğu İstanbul Hukuk Mektebi bünyesinde Müderrislik görevini yürütmüş ve geleceğin yetkin hukukçularını başarıyla yetiştirmiştir.
Hasan Fehmi Bey'in devlet kademesindeki idari sorumlulukları sadece bu görevlerle sınırlı kalmamıştır. Kendisi, Osmanlı padişahlarından Sultan Reşad dönemi Surre Eminliği makamına layık görülmüştür. Ayrıca iktisadi alanda Düzce ve Bursa Reji İdaresi Muhakemat Müdürlüğü görevlerini büyük bir titizlikle ifa ederek sahip olduğu engin hukuki birikimini devletin önemli idari mekanizmalarında başarıyla uygulamıştır. Siyasi kariyerini parlamentoya taşıyarak Osmanlı Meclis-i Mebûsanı bünyesinde birinci ve üçüncü dönem Sinop Mebusluğu yapmıştır. İstanbul'un işgali üzerine tutuklanarak Malta'ya sürgüne gönderilmesi, onun vatanperver duruşunun bir neticesi olmuştur.
Cumhuriyet Dönemi Meclis Faaliyetleri ve Sosyal Mirası
Malta'da geçirdiği sürgün yıllarının ardından esaretten kurtularak vatana dönen tecrübeli siyasetçi, milli iradenin temsil merkezi olan mecliste görev almıştır. Yeni kurulan parlamentoda TBMM bünyesinde ikinci, üçüncü ve dördüncü dönem Kastamonu Milletvekilliği yaparak yasama faaliyetlerine önemli katkılarda bulunmuştur. Parlamento çatısı altındaki hizmetleri esnasında meclisin üçüncü döneminde Arzuhal Encümeni Reisliği başkanlık makamını deruhte etmiştir. Milletin taleplerinin meclise ulaştırılması noktasında kritik öneme sahip olan bu encümede, engin hukuki tecrübesiyle her zaman yol gösterici olmuştur.
Kendisi örnek bir aile babası olarak da bilinmektedir. Hasan Fehmi Bey, evli ve yedi çocuk babasıdır. Milletvekili olarak uzun yıllar temsil ettiği Kastamonu şehrinde, 18 Aralık 1933 tarihinde hayata gözlerini yummuştur. Arkasında bıraktığı zengin siyasi, hukuki ve toplumsal miras, Osmanlı İmparatorluğu'nun son demlerinden modern Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş aşamasındaki vatanperver aydınların verdiği bu kutlu mücadelenin en değerli vesikalarından biri olarak kıymettar kabul görmektedir.