Türk siyasi tarihinin en çalkantılı ve belirleyici dönemlerine tanıklık etmiş olan Hasan Fehmi Ataç, 1879 yılında Gümüşhane'de dünyaya gelmiş, ömrünü vatan hizmetine adamış seçkin bir devlet adamıdır. İmparatorluğun son yıllarından modern cumhuriyetin kuruluşuna kadar uzanan bu uzun yolculukta, ulusun kaderini belirleyen en kritik kararlara imza atmıştır. 17 Eylül 1961 tarihinde vefat eden tecrübeli politikacı, düzenli bir öğrenim hayatı geçirememesine rağmen üstün zekası, pratik çözümleri ve sarsılmaz vatan sevgisi sayesinde dönemin en parlak yöneticilerinden biri olmayı başarmıştır. Hem Osmanlı döneminde hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında çok uzun yıllar boyunca milletin iradesini temsil etmiştir.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Kesintisiz Parlamento Görevi
Milli iradenin tecelli ettiği meclislerin vazgeçilmez simalarından biri olan tecrübeli siyasetçi, parlamento kariyerine ilk olarak Osmanlı Meclis-i Mebûsanı çatısı altında adım atmıştır. Burada ikinci ve üçüncü yasama dönemlerinde Gümüşhane mebusu olarak görev üstlenen tarihi şahsiyet, memleketinin haklarını savunmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun nihayete ermesinin ardından Ankara'da yepyeni bir güneş gibi doğan TBMM'nin de en sadık üyelerinden biri olmuştur. TBMM'nin kapılarını açtığı birinci dönemden başlayarak tam sekizinci dönemin sonuna kadar kesintisiz bir biçimde yine Gümüşhane milletvekili olarak koltuğunu korumuştur. Bu kırılması güç rekor, halkın kendisine duyduğu sonsuz güvenin ve sadakatin en açık göstergesidir.
Mustafa Kemal Atatürk ile Yaşanan Tarihi Vekalet Diyaloğu
Kariyerinin belki de en sıra dışı ve tarihe yön veren olayı, Büyük Önder Mustafa Kemal Paşa ile arasında geçen ve siyasi tarihimize altın harflerle yazılan meşhur konuşmadır. Ordunun zafere ulaşması için mali kaynakların yönetilmesinde sadık ve dürüst bir isme ihtiyaç duyan Atatürk, "Maliyeden anlamayan bir maliye bakanı istiyorum" şeklinde bir irade ortaya koymuştur. Bu söz üzerine dürüstlüğü ve samimiyetiyle öne çıkan Hasan Fehmi Bey, "Paşam, ben maliyeden anlamam" karşılığını vererek görevi kabul etmiştir. Bu içten ve samimi beyanın ardından 24 Nisan 1922 tarihinde Maliye Vekilliği görevine seçilen başarılı yönetici, 2 Ocak 1924 tarihine kadar bu çetin makamda kalarak tarihi sorumluluğunu layıkıyla yerine getirmiştir.
Büyük Taarruz'un Perde Arkasındaki Mali Kahramanı
Devletin kasasının tamamen boş olduğu, halkın yoksullukla mücadele ettiği bir dönemde devasa bir ordunun ihtiyaçlarını karşılamak neredeyse imkansız bir görev olarak görülüyordu. İşte bu imkansızlıklar ikliminde Hasan Fehmi Ataç, adeta yoktan var ettiği kaynaklarla Büyük Taarruz'un en büyük finansal organizatörü olmuştur. Kısıtlı bütçeye ve yetersiz devlet gelirlerine boyun eğmeyerek askeri birliklerin iaşesini, cephanesini ve donanımını eksiksiz temin etmiştir. Bu süreçte uyguladığı mucizevi yöntemler şu şekildedir:
- Doğu ve Batı cepheleri için iki ayrı ordu defterdarlığı kurarak mali operasyonları yerinden ve hızlı bir şekilde yönetmiştir.
- Cephedeki subayların maaşlarının hiçbir aksama yaşanmadan, son derece düzenli bir şekilde ödenmesini sağlamıştır.
- Tüm askeri masrafların eksiksiz belgelendirilmesini sağlayarak şeffaf ve güvenilir bir mali disiplin oturtmuştur.
Savaşın kazanılmasında cephe gerisindeki bu muazzam planlamanın rolü çok büyüktür. Bu üstün hizmetleri ve fedakarlığı dolayısıyla TBMM tarafından en onurlu nişanlardan biri olan Kırmızı-Yeşil şeritli İstiklâl Madalyası ile taltif edilmiştir.
Toprağın ve Üretimin Hizmetinde: Ziraat Bakanlığı Dönemi
Savaş meydanlarında kazanılan zaferin ardından ülkenin ekonomik olarak da kalkınması gerektiğine inanan başarılı devlet adamı, kabinedeki hizmetlerine ara vermemiştir. Farklı hükümetlerde bakanlık koltuğuna oturan siyasetçi, 22 Kasım 1924 tarihinde Ziraat Bakanlığı görevine getirilmiştir. 3 Mart 1925 tarihine kadar yürüttüğü bu bakanlık süreçte Türk tarımının modernleşmesi ve üreticinin desteklenmesi adına önemli çalışmalar yürütmüştür. Hem maliyede hem de tarımda gösterdiği bu üstün başarılarla Cumhuriyet'in kurucu kadrosunun en değerli isimlerinden biri olarak tarihe adını yazdırmıştır.