Güzelce Kasım Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun kudretli dönemlerinde sarayda yetişip donanmadan eyalet valiliklerine uzanan geniş bir yelpazede devlete hizmet etmiş, İstanbul'da kendi adını taşıyan meşhur semti imar ederek tarihe damgasını vurmuş devşirme kökenli bir devlet adamıdır. Doğum tarihi devşirme kökeni nedeniyle tam olarak bilinmeyen paşa, sarayda aldığı disiplinli eğitim sayesinde basamakları hızla tırmanmıştır. Padişahın yakın çevresinde yer alarak siyasi ve askeri kariyerinde kritik vazifeler üstlenmiştir. Son yıllarını geçirdiği Gelibolu'da 1553 yılında hayata gözlerini yummuştur.
Enderun'dan Cephelere Uzanan Askeri Kariyer
Farklı bir kökenden gelerek II. Bayezid döneminde Enderun mektebine giren Kasım Paşa, burada saray terbiyesi alarak yetişti. Rivayete göre o dönem şehzade olan Kanuni Sultan Süleyman ile beraber büyüyüp onun sütkardeşi olma şerefine erişti. İlk önemli dış hizmet görevine Yavuz Sultan Selim döneminde rikâb-ı hümâyun ağalığı ile adım attı. Padişahın meşhur Mısır seferine katılarak askeri tecrübe kazandı. Mercidâbık zaferinin ardından sırasıyla Hama ve Trablusşam sancak beyliklerine atandı. Bu bölgelerde Şam Valisi Canbirdi Gazâlî ile yöre hakimi İbn Haneş'in çıkardığı isyanlarının bastırılmasında kritik roller oynadı. Başarıları sayesinde 1521 yılında Halep sancak beyliğine getirildi. Ardından Karaman ve Anadolu beylerbeyi olarak atandı. 1522 yılında düzenlenen Rodos Seferi'ne katılarak güneydeki Provans burcunun zaptında önemli bir mücadele verdi. Fetihten sonra da kalenin onarım faaliyetlerini bizzat yönetti.
Yükseliş Devri, Siyasi Çalkantılar ve Sürgün Dönemi
Kaledeki başarısının akabinde Mısır beylerbeyiliğine atanan paşanın bu ilk görevi sadece bir ay sürdü. İki yıl sonra, yani 1524'te ikinci kez Mısır valiliğine tayin edildi. Ancak bu dönemde Mısır defterdarı Mehmed Bey ile büyük bir anlaşmazlık yaşadı. Bölgede gerekli mali ıslahatları tamamlayamadığı ve asayişi sağlayamadığı için aynı senenin sonuna doğru görevinden el çektirildi. Payitahta döndükten sonra ise kaptan-ı deryâlık makamına getirildi. Kanuni Sultan Süleyman 1526'da Macaristan seferindeyken o da İstanbul muhafızı olarak şehirde kaldı. 1529 yılına gelindiğinde Rumeli Beylerbeyi ve üçüncü vezir olarak Avusturya seferinde görev aldı. 1535'te ise Irakeyn Seferi'ne iştirak etti. Ayas Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesiyle ikinci vezirliğe kadar yükseldi. Ancak görev süresince sergilediği aşırı hırs ve karıştığı iddia edilen yolsuzluklar sebebiyle vezirlikten azledilerek başkentten uzaklaştırılmış, akabinde Mora sancak beyliği ile görevlendirilmiştir. Burada 1537 yılında Anabolu'nun fethi için görevlendirildiyse de büyük kuşatma toplarının eksikliği yüzünden kaleyi ele geçiremedi. Önce Argos'a, sonra da İnebahtı'ya çekilmek zorunda kaldı. Bu kale ancak 1540 yılındaki antlaşma sonrasında Osmanlı topraklarına dahil edilebildi. Bir süre daha Mora'da görev yapan Kasım Paşa, 1541 yılında emekliye ayrıldı. Ancak geçmişteki başarısızlıkları nedeniyle başkente dönmesine izin verilmeyerek ömrünün geri kalanını Gelibolu'da geçirdi.
Tarihe Bırakılan Miras ve Mimar Sinan İmzalı Eserler
Askeri ve idari alanlardaki inişli çıkışlı grafiğine tezat olarak Güzelce Kasım Paşa, hayırseverliği ile tanınan bir şahsiyet olup arkasında bıraktığı devasa hayır eserleriyle adını ölümsüzleştirmeyi başarmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın buyruğu doğrultusunda Haliç'in sağ tarafındaki alanı çeşitli imarethaneler ve sosyal tesislerle donatarak ihya etti. Bu büyük imar hareketi sayesinde o bölgeye günümüzde de kullanılan Kasımpaşa ismi verildi. Hatta ünlü Haliç Tersanesi dahi uzun bir dönem boyunca paşanın adıyla anılmıştır. Kendisi de kaptanlık günlerinde Kasımpaşa'da pek çok kalıcı eser inşa ettirdi.
Bu kapsamda yaptırdığı bazı önemli yapılar ve imar faaliyetleri şunlardır:
- Kasımpaşa'daki Câmi-i Kebîr mahallesinde inşa ettirdiği cami, medrese, imarethane ve hamam topluluğu,
- Mora sancak beyiyken ayrıca Anabolu'da yükselttiği cami, medrese, tekke, sıbyan mektebi ve su getirdiği çeşmeler,
- Bilecik'in Bozüyük ilçesinde kurduğu cami ve külliye kompleksi.
İstanbul'daki külliyesinin yanı sıra Havsa'daki hamamının mimarlığını da aynı zamanda dönemin dâhisi Koca Mimar Sinan üstlenmiştir. Güzelce Kasım Paşa, hayata geçirdiği tüm bu abidevi sosyal ve dini eserlerin gelecekte de kesintisiz yaşatılması ve topluma hizmet sunması amacıyla oldukça yüksek gelir getiren kıymetli vakıflar tesis etmiştir.