Osmanlı İmparatorluğu'nun son çalkantılı dönemlerinde kritik askeri ve bürokratik vazifeler üstlenen Ahmed Avni Paşa, 1878 yılında Batum'da dünyaya gözlerini açmış Gürcü kökenli bir devlet adamıdır. Bahriye Nazırlığı ve son padişah VI. Mehmed'in başyaverliği gibi en üst düzey makamlarda bulunan tecrübeli asker, yaşamının son dönemini geçirdiği Lübnan'ın Cünye kasabasında 1934 yılının Şubat ayında vefat etmiştir. Hem sarayın en yakınındaki isimlerden biri olması hem de Milli Mücadele'nin başlangıç aşamasındaki hazırlıklarda oynadığı rolüyle yakın tarihimizin önemli figürleri arasında yer alır. Cephelerden sürgün yıllarına uzanan bu ömür, imparatorluğun çöküşünü ve yeni bir dönemin başlangıcını yansıtır.
Batum'dan Trabzon'a Göç ve Askeri Eğitimi
Geniş bir aile bağlarına sahip olan paşanın kökeni, Gürcü asıllı Şahinbaşoğlu (Lortkipanidze) ailesine dayanır. Batum'un kıyı bölgesi Çakvi'de doğan Ahmed Avni, Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) ardından ailesiyle birlikte Trabzon'a göç etmek zorunda kalmıştır. Babası Süleyman Faik Paşa ve dedesi Şahinbaşzade Süleyman Paşa da askeri gelenekten gelen isimlerdir. Kendisi gibi bürokraside yer alan ağabeyi Mutasarrıf İsmail Fevzi Paşa ile aile bağlarını sürdürmüştür. Ayrıca II. Abdülhamid'in eşi Bidar Kadın'ın annesi Şahika İffet Lortkipanidze ile akrabalığı bulunan Avni Paşa, saray çevreleriyle de yakın bir temas içindeydi. Evliliğini ise dönemin Harbiye Nazırı Mareşal Gürcü Şakir Paşa'nın kızı Münire Hanım ile gerçekleştirmiş ve bu evlilikten altı çocuk sahibi olmuştur.
Trabzon'a yerleşen aile, genç Ahmed Avni'nin eğitimiyle yakından ilgilenmiştir. Eğitim hayatına Trabzon Mülki ve Askeri Rüştiyesi'nde adım atan Avni Paşa, buradaki derslerini başarıyla tamamlamıştır. Ardından İstanbul'a gelerek Kuleli Askeri Lisesi'ne kaydolmuş ve sonrasında Kara Harp Okulu'ndan mezun olmuştur. Eğitimini bitirir bitirmez ordu saflarında aktif görevler alan genç subay, ülkenin kaderini belirleyen pek çok tarihi çatışmada yer almıştır. Paşa'nın katıldığı önemli askeri mücadeleler şunlardır:
- 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı
- Balkan Savaşları
- I. Dünya Savaşı
Özellikle 1915 yılında, Lazistan ve Havalisi Umum Kumandanlığı bünyesinde kurulan Gürcü Lejyonu'nun komutanlığını yürütmesi, askeri kariyerinde önemli bir dönemeç teşkil etmiştir.
Milli Mücadele Hazırlıkları ve Bahriye Nazırlığı
Askeri başarılarıyla yükselen Ahmed Avni Paşa, son padişah VI. Mehmed Vahdettin'in en güvendiği isimlerden biri haline gelmiştir. Padişahın başyaverliği (seryâverlik) görevini yürüten paşa, aynı zamanda kabinede Bahriye Nazırlığı gibi mühim bir vazifeyi de üstlenmiştir. Bu dönemde İstanbul işgal altındayken, Anadolu'da kurtuluş meşalesini yakmaya hazırlanan kadrolara destek sağlamıştır. Mustafa Kemal Paşa ve kurmay heyetinin Samsun yolculuğuna çıkmadan önceki resmi hazırlıklarını ve organizasyon aşamalarını idare etmiştir. Bu faaliyetleri, onun memleketin kurtuluşu için saray ile Anadolu hareketi arasında kritik bir köprü kurduğunu göstermektedir.
Yüzellilikler Listesi, Sürgün ve 90 Yıllık Sır
Cumhuriyetin ilanından sonra, 1924 yılında siyasi dengelerin değişmesiyle birlikte Ahmed Avni Paşa'nın hayatında yeni bir hüzünlü sayfa açılmıştır. Yeni yönetim tarafından hazırlanan Yüzellilikler listesine dahil edilen paşa, vatanından sürgün edilmiştir. Sürgün yeri olarak Lübnan'ın sakin bir sahil beldesi olan Cünye'yi seçmiş ve hayatının geri kalanını burada, ülkesinden uzak bir şekilde geçirmiştir. Yaşadığı tüm zorluklara ve haksızlığa uğradığına dair inancına rağmen, hatıralarını yazarak tarihe not düşmeyi ihmal etmemiştir. Sürgündeyken de eski padişah Vahdettin ile bağını koparmamış, onun dikte ettirdiği anıları kaleme almıştır. Bu belgelerin son kısımlarında eski padişahın kendi el yazısı da bulunmaktadır.
Ahmed Avni Paşa, hatıratında Kurtuluş Savaşı'na sağladığı onca katkıya rağmen kendisini sürgün listesinde bulmanın verdiği derin kırgınlığı ve küskünlüğü açık bir dille ifade etmiştir. Yazdığı bu tarihi notlar, Osmanlı hanedanının sürgündeki yaşantısına ve savaş yıllarının perde arkasına ışık tutmaktadır. Ailesi tarafından uzun yıllar boyunca büyük bir titizlikle korunan bu hatıralar, yazılmasından tam 90 yıl sonra gün yüzüne çıkmıştır. Araştırmacı yazar Osman Öndeş tarafından 2012 yılında derlenerek yayımlanan bu eser, yakın tarihin karanlıkta kalmış birçok noktasına açıklık getmektedir. Paşa'nın yaşamı ve geride bıraktığı vesikalar, imparatorluktan cumhuriyete geçiş sürecinin şahitliğini yapmaya devam etmektedir.