Türk askeri ve siyasi tarihinin en önemli simalarından biri olan Mustafa Fevzi Çakmak, 12 Ocak 1876 tarihinde İstanbul'un Beykoz semtinde dünyaya geldi. Hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son demlerinde hem de kurulan yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atıldığı o hareketli yıllarda kritik vazifeler üstlenen bu milli kahraman, 12 Nisan 1950'de hayata gözlerini yumdu. Ömrünü cephelerde geçiren, vatan savunmasında en ön safta yer alan Çakmak, askeri başarılarının yanında başbakanlık ve milletvekilliği gibi üst düzey siyasi görevleri de başarıyla yürüttü. Kurtuluş mücadelesinin en kritik anlarında milli güçlerin safına katılarak yeni devletin inşasında başrol oynadı.
Cepheden Meclise Uzanan Bir Askeri Deha
Fevzi Paşa, askeri eğitimini tamamlayıp 1898 yılında kurmay yüzbaşı rütbesiyle Harp Akademisi'nden mezun oldu. Mezuniyetinin hemen ardından, 1899 senesinde Arnavutluk bölgesinde göreve tayin edildi. Balkanlar'daki gerilimli ortamda yetenekleriyle dikkat çeken genç subay, 1912 yılında bölgedeki ıslahat kararlarını uygulamakla görevlendirilen özel heyette yer aldı. Cihan Harbi yıllarında cepheden cepheye koşan Çakmak, 1917'de Diyarbakır'da tümen komutanlığı, ardından aynı sene Filistin cephesinde 7. Ordu komutanlığı vazifelerini üstlendi.
Savaşın sonlarına doğru, 1918 yılında Genelkurmay Başkanlığı bünyesinde önemli görevler icra etti. Milli Mücadele'nin fitilini ateşleyecek olan Mustafa Kemal'in Samsun'a yola çıkmasından sadece bir gün evvel, 1. Ordu müfettişliği makamına atandı. İstanbul hükümetleri nezdinde de büyük bir itibara sahipti. Anadolu'da milli uyanışın başladığı o sancılı günlerde, Saray çevresinin en güvendiği şahsiyetler arasında yer alıyordu. Nitekim 1919 yılının ilk aylarında kurulan Ali Rıza Paşa kabinesinde Harbiye Nazırı olarak kabineye girdi.
Orduyu Siyasetten Uzak Tutan Genelkurmay Başkanlığı Dönemi
İstanbul'daki işgal koşulları her geçen gün ağırlaşınca rotasını vakit kaybetmeden Anadolu'ya çeviren Fevzi Paşa, 3 Mayıs 1920 tarihinde Kozan milletvekili sıfatıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi sıralarındaki yerini aldı. Meclise katıldığı aynı gün, İcra Vekilleri Heyeti Reisliği ile birlikte Milli Savunma Bakanlığı görevlerine seçildi. 1920 yılının son dönemlerinde Erkân-ı Harbiye-i Umumiye vekil vekilliği vazifesini üstlenen Çakmak, askeri stratejisiyle vatanın kurtuluşunda kilit rol oynadı. Başarıları taçlanmaya devam etti. 1921'deki II. İnönü Savaşı zaferinin ardından korgenerallik rütbesiyle Genelkurmay Başkanlığına tayin edildi.
Tarihi Sakarya Zaferi'nin kazanılmasının akabinde, TBMM tarafından kendisine en yüksek askeri derece olan mareşallik unvanı tevcih edildi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında hem mecliste milletvekili olarak yer alıyor hem de askeri görevini sürdürüyordu. Ancak 1925 senesinde askeri ve siyasi kariyeri arasında kesin bir tercih yapması gerekti. Tercihini üniformasından yana kullanarak ordu yönetiminin başında kalmayı seçti. Bu kararla birlikte, 1944 yılında yaş sınırından ötürü emekli olana dek aralıksız olarak Genelkurmay Başkanlığı koltuğunda oturdu.
Bu uzun soluklu görevi esnasında elde ettiği en büyük muvaffakiyet, Türk ordusunu siyasetin tamamen dışında tutabilmesiydi. Ülkenin kurucu liderleri Atatürk ve İnönü'nün de bu hususta kendisiyle aynı fikirde olmasından büyük güç aldı. Böylelikle ordunun profesyonel ve bağımsız yapısı korunmuş oldu.
Savaş Günlüklerinden Mücadelesine
Askeri yaşamının farklı safhalarında edindiği tecrübeleri kaleme almaktan geri durmayan Çakmak, ardında iki kıymetli eser bıraktı:
- Gorbi Rumeli'nin sureti ziya ve Balkan Harbi'nde Garp cephesi hakkında konferanslar (1927)
- Büyük Harbde Şark cephesi hareketleri (1936)
Emekliliğinin ardından köşesine çekilmeyen tecrübeli asker, 1948 yılında tekrar aktif siyasete atılmaya karar verdi. Emekliye sevk edilmesinde doğrudan payı olduğunu düşündüğü İsmet İnönü yönetimine muhalefet etmek amacıyla Demokrat Parti (DP) saflarına katıldı. DP'nin İstanbul adayı olarak girdiği seçimlerde halkın büyük desteğini alarak yeniden milletvekili seçildi.
Siyasi arenadaki çalışmaları sadece meclisle sınırlı kalmadı. Atatürk döneminin kabine üyelerinden Cami Baykut ve Tevfik Rüştü Aras ile bir araya gelerek, sol çizgide faaliyet gösteren İnsan Hakları Derneği'nin kurucu kadrosunda yer aldı. Ömrünün son günlerine kadar ülkesi için çalışan büyük komutan, 12 Nisan 1950 tarihinde aramızdan ayrıldı. Naaşı, İstanbul'un tarihi semti Eyüp Sultan'da toprağa verildi. Geride bıraktığı şanlı mazi, Türk milletinin hafızasında silinmez izler bıraktı.