Artvin'in Hod köyünde 1873 yılında dünyaya gözlerini açan, Sarıkamış'ın karlı cephelerinden Sibirya'nın soğuk esir kamplarına uzanan fırtınalı bir ömrün kahramanı Ziya Yergök, Türk askeri tarihinin en dirayetli komutanlarından biridir. Çocukluğunu yetimlikle ve yoksullukla mücadele ederek geçiren bu cesur vatan evladı, zorluklar içinde yükseldiği askeri kariyerinde mirlivalık (paşalık) rütbesine kadar erişmiştir. İstiklal Madalyası sahibi olan Yergök, hem Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş döneminde hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında kritik görevler üstlenmiştir. 1 Haziran 1949 tarihinde İstanbul'da yaşama veda eden emekli paşa, geride bıraktığı 1.800 sayfalık muazzam anı mirasıyla askeri tarihimize ışık tutmaya devam etmektedir.
Zorlu Çocukluk Yıllarından Harp Akademisine
Ahmet Usta (Çito) ve Esma Hanım'ın evladı olarak dünyaya gelen Ziya Yergök, henüz altı yaşındayken ailesiyle birlikte Erzurum'a göç etti. Erzurum'un çetin koşullarında açlık sınırında geçen çocukluk günleri, on iki yaşına geldiğinde babasını kaybetmesiyle daha da zorlaştı. Ancak karşılaştığı hiçbir engel onu vatan hizmeti yolundan alıkoyamadı. Erzurum'da askeri idadiye (lise) girerek üniformayı sırtına geçiren genç Ziya, üstün başarısıyla Harp Okulu'nu kazandı. Buradaki eğitimini başarıyla tamamladıktan sonra Harp Akademisi'nden mezun oldu ve ilk görev yeri olarak kurada Erzincan'ı çekti. 1909 yılında kolağası (yüzbaşı) rütbesine terfi eden Yergök, Erzurum'daki 7. tümen bünyesinde görevlendirildi. Ayrıca 1908 yılındaki tarihi Dersim Harekâtı'nda yer alarak askeri tecrübesini pekiştirdi.
Sarıkamış Cephesi ve Sibirya Esareti
Balkanlar'dan Doğu Anadolu'ya uzanan çalkantılı süreçte, 1914 yılında 83. Alay Komutanlığı görevine atanan Ziya Yergök, Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle kendini en sıcak çatışmaların ortasında buldu. Köprüköy muharebelerinde ve askeri tarihimizin en büyük trajedilerinden biri olan Sarıkamış Harekâtı'nda birliklerini sevk ve idare etti. Sarıkamış'ın dondurucu soğuğunda cephe hattında çarpışırken yaralanan komutan, Rus ordusunun karşı taarruzu neticesinde esir düştü. Önce Semipalatinsk, ardından Krasnoyarsk esir kamplarında çok zor koşullar altında yaşadı. Esaret altında geçen tam altı yıl boyunca vatan hasretiyle yanıp tutuştu. Nihayet 1920 senesinde kamptan kaçmayı başararak Doğu Türkistan ve Orta Asya toprakları üzerinden binbir güçlükle anavatana geri dönmeyi başardı.
Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi Hizmetleri
Türkiye topraklarına ayak basar basmaz Kâzım Karabekir'in komutasındaki Doğu Ordusu'na katılan Ziya Yergök, vatanın kurtuluşu için yeniden kolları sıvadı. Doğu cephesindeki üstün başarılarından dolayı Kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası ile taltif edildi. Ayrıca Cumhuriyet'in ilanının ardından 1926 yılında batı illerine tayin edilen kahraman subay, Afyon'da bulunan 1. Kolordu Divan-ı Harp Başkanı olarak görevlendirildi. 30 Ağustos 1930 tarihinde askeri kariyerinin zirvesine ulaşarak mirliva (tuğgeneral) rütbesine terfi etti ve paşalık unvanını aldı. Bir yıl sonra, 1931 yılında emekliye ayrılarak dinlenmeye çekildi.
İkinci Dünya Savaşı Yılları ve Edebi Mirası
İkinci Dünya Savaşı'nın dünyayı kasıp kavurduğu 1939 yılında, Türkiye'de ilan edilen seferberlik kapsamında orduya tekrar davet edildi. Vatan görevi çağrısını tereddütsüz kabul eden Yergök, İstanbul Askeri Mıntıkası komutanı olarak göreve başladı. Savaş yıllarının zorlu atmosferinde, 1942'de İstanbul 2 No'lu Sıkıyönetim Mahkemesi Başkanlığı makamına getirildi. 14 Temmuz 1943 tarihinde yaş haddini doldurarak ikinci defa emekliye ayrıldı. İlk askeri yıllarından itibaren özenle kaleme aldığı anıları, Türk tarihinin en kritik dönemlerine tanıklık etmektedir. Sami Önal tarafından yayına hazırlanan ve Harbiye'den Dersim'e ile Sarıkamış'tan Esarete adlarıyla bilinen bu iki kitap, askeri tarihimize derinlemesine bir bakış sunmaktadır. Bu eserlerden ilki, Harbiye sıralarında Enver Paşa ile sınıf arkadaşlığı yaptığı dönemden başlayarak 31 Mart Vakası'na ve Dersim İsyanı'na kadar uzanan dönemi tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermektedir.
Ziya Yergök'ün askeri kariyerinde üstlendiği önemli sorumluluklar şunlardır:
- 83. Alay Komutanlığı (Sarıkamış Harekâtı dönemi)
- 1. Kolordu Divan-ı Harp Başkanlığı (Afyon)
- İstanbul Askeri Mıntıkası Komutanlığı (İkinci Dünya Savaşı seferberlik dönemi)
- İstanbul 2 No'lu Sıkıyönetim Mahkemesi Başkanlığı