Türkiye'de uzun yıllar tartışmaların odağında yer alan Genel Cerrah Op. Dr. Ziya Özel, zakkum bitkisinden elde ettiği özel ekstreyle kanser tedavisinde çığır açmayı hedefleyen öncü bir hekimdir. 1927 yılında Mersin'in Mut ilçesinde doğan ve halk arasında 'Zakkumcu Ziya' lakabıyla anılan Özel, tıp dünyasının geleneksel yöntemlerine karşı geliştirdiği alternatif formülü tüm engellemelere rağmen savunarak tıp tarihine adını yazdırmıştır. Tam adı Hüseyin Ziya Özel olan başarılı cerrah, ülkemizde şarlatan veya sahtekâr gibi ağır ithamlarla karşılaşsa da, geliştirdiği Nerium Oleander bazı formülüyle dünya çapında saygın bir bilim insanı olarak kabul görmüştür.
Gençlik yıllarında eğitim hayatına büyük önem veren Hüseyin Ziya Özel, ilk ve orta öğrenimini doğup büyüdüğü Kürkçü köyü ile Silifke ilçesinde tamamladı. Ardından parasız yatılı sınavlarını kazanarak Kayseri Lisesi'ne kaydoldu ve buradan başarıyla mezun oldu. Hekimlik tutkusuyla 1946 yılında askeri tıbbiyeye adım atan Özel, 1952 yılında askeri doktor olarak mezuniyetini aldı. Askeri doktor sıfatıyla beş yıl boyunca hizmet verdi. Bu görevin ardından, 1957 ile 1961 yılları arasında Gülhane Askeri Tıp Akademisi'nde genel cerrahi alanında uzmanlık eğitimi aldı. Ordu saflarından 1962 yılında istifa ederek ayrılan Dr. Özel, Muğla Devlet Hastanesi'nde cerrah olarak yeni bir döneme başladı. Burada gösterdiği başarılar neticesinde 1969'da aynı hastanenin başhekimliğine getirildi. 1974 yılında bu görevinden emekli olan hekim, çalışmalarını daha geniş bir çevrede sürdürmek amacıyla İstanbul'a yerleşti.
Zakkum Ekstresi ile Kanser Mücadelesinin Başlangıcı
Dr. Ziya Özel'in hayatını değiştiren ve tıp dünyasında fırtınalar koparan süreç, 1966 yılında Muğla'da görev yaptığı dönemde başladı. Hastanede terminal safhada bulunan kanser hastaları üzerinde Nerium Oleander, yani zakkum bitkisi ile çalışmalara girişti. Bu doğal özüt yardımıyla sağlığına kavuşan hastalarını, 20 Eylül 1973 tarihinde Ankara'da düzenlenen 4. Balkan Tıp Günleri sempozyumunda tıp camiasına takdim etti. Amacı, etki mekanizması klasik kemoterapiden çok farklı olan ve kanserin türüne bakılmaksızın etki gösterebilen bu tedaviye bilim dünyasının dikkatini çekmekti. Bu yenilikçi tedavi yöntemi, hastalar için birçok avantaja sahipti:
- Klasik kemoterapinin aksine saçların dökülmesine yol açmıyordu.
- Kandaki lökosit sayısında herhangi bir düşüşe neden olmuyordu.
- Kas içine enjekte edildiğinde sadece ateş yükselmesi yapıyor, bu ateş de dozaj ayarıyla kontrol altında tutulabiliyordu; kanser yok olduğunda ise bu etki tamamen ortadan kalkıyordu.
Ancak sempozyumdaki tebliğ beklenen olumlu yankıyı uyandırmadı. Klasik kanser tedavisi uygulayan bazı onkologlar, farmakologlar ve akademisyenler, Nerium Oleander tedavisinin tamamen yasaklanması için Sağlık Bakanlığı'na büyük baskı uyguladılar. Tüm bu olumsuzluklara karşın çalışmalarını kararlılıkla sürdüren Dr. Özel, elde ettiği diğer başarılı vaka sonuçlarını saygın Türk tıp dergisi Dirim bünyesinde yayımlayarak tıp dünyası ile paylaştı. Akademik ve bilimsel iş birlikleri kurabilmek ümidiyle Nisan 1974'te Muğla Devlet Hastanesi'nden emekliye ayrılıp İstanbul'a taşındı. İstanbul'daki üniversitelerle temas kurmasına rağmen, ne yazık ki aradığı bilimsel desteği ve kapsamlı çalışma koşullarını burada da bulamadı.
Uluslararası Alanda Yankı Uyandıran Araştırmalar
Türkiye'de buluşuna önyargıyla yaklaşılması üzerine Dr. Ziya Özel, 1985 yılından itibaren yönünü yurt dışındaki araştırma kurumlarına çevirdi. ABD Patent ve Marka Ofisi'ne ekstreyle ilgili resmi patent başvurusunu yaptıktan sonra, gelişmiş ülkelerdeki bir düzine büyük ilaç firmasına buluşunu tanıtan ayrıntılı dosyalar gönderdi. Bu çağrıya İsviçre merkezli ünlü Sandoz firması ilgi gösterdi ve ekstre örneklerini test etmek istedi. Yapılan laboratuvar testleri sonucunda zakkum ekstresinin bağışıklık sistemini harekete geçiren güçlü bir etkiye sahip olduğu belgelendi. Firma araştırmacıları, zakkum özütü için tıp dünyasında 'immünomodülatör' (bağışıklık sistemi düzenleyicisi) tabirini kullandı. Ancak, ticari ve idari bazı sebepler nedeniyle Sandoz ile başlatılan bu ortaklık süreci devam etmedi.
Zakkum özütünde saklı olan aktif bileşenleri ayrıştırmak ve etkisini kanıtlamak amacıyla, 1988 yılında Münih Üniversitesi Farmakoloji Enstitüsü bünyesinde özel bir araştırma grubu oluşturuldu. Yapılan derinlemesine çalışmalar sonucunda, bağışıklık sistemi aktivasyonuna katkı sunduğu öngörülen önemli polisakkaritler izole edildi. Elde edilen bilimsel sonuçlar, 17-22 Temmuz 1990 tarihlerinde Almanya'nın Bonn şehrinde gerçekleştirilen BACANS (Doğal Aktif Maddelerin Biyoloji ve Kimyası) sempozyumunda dünya tıp literatürüne sunuldu. Ne var ki, araştırma grubunun bazı üyelerinin zakkum ekstresine ve elde edilen sonuçlara tek başlarına sahip olma gayreti içine girmesi sebebiyle bu değerli araştırma grubu dağıldı.
Patent Süreçleri ve Tıbbi Rüştünün İspatı
Dr. Özel'in 1986 yılında patent ofisine sunduğu başvuru, 1992 yılına gelindiğinde Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avrupa ülkeleri, Avustralya ve Japonya'da resmen tescil edildi. Böylece zakkum bitkisinden elde edilen Oleander maddesinin bağışıklık mekanizmasını kuvvetlendirici tesiri uluslararası düzeyde patent korumısı altına girmiş oldu. 1995 yılında ise ABD merkezli bir risk sermayesi şirketi olan Pharmaceutical Ventures Trust (daha sonraki unvanıyla Ozelle Pharmaceuticals, Inc. - OPI), bu patentlerin lisans haklarını talep etti. Dr. Özel, ekstrenin insanlığın kullanımına sunulabilecek nitelikte bir ilaca dönüştürülmesi şartıyla lisans hakkını şirkete devretti. Şirket, Anvirzel ismi altında markayı tescil ettirdi ve laboratuvar araştırmalarını finanse etmeye başladı.
Finanse edilen bu çalışmalar ışığında, zakkum bileşenlerinin tümörleri engelleyici etkisini ortaya koyan Faz I klinik deneyleri Cleveland Kanser Kliniği bünyesinde Dr. Robert Buckowski yönetiminde yürütüldü. Elde edilen klinik sonuçlar, 2001 yılında düzenlenen Amerikan Klinik Onkoloji Cemiyeti konferansında geniş kitlelere sunuldu. ABD Onkoloji Birliği'nin Haziran 2011'de Memphis'te gerçekleştirdiği toplantıda ise ilacın FDA nezdindeki ilk deneme safhasını başarıyla tamamladığı ve en düşük dozunun bile kanser yayılımını durdurmada etkili olduğu tüm bilim camiasına açıklandı. İlacın ikinci faz denemelerine geçilmesine karar verilirken, şimdiden destekleyici tedavi kapsamında kullanım izni sağlandı. İrlanda'da özel vakalarda bu ekstrenin kullanımına izin verilirken, Honduras'ta ise ilaç eczanelerde resmi olarak satışa sunuldu.
Zakkum bitkisinin son derece zehirli bir yapıya sahip olduğunu, kesinlikle evde kaynatılarak çay gibi içilmemesi gerektiğini her fırsatta önemle belirten Dr. Özel, arkasında tıp tarihine geçen büyük bir miras bıraktı. Kanser tedavisine ömrünü adayan ünlü hekim, 6 Haziran 2021 tarihinde California, ABD'deki evinde 94 yaşında hayata gözlerini yumdu.