Cumhuriyet döneminin mimari çehresini şekillendiren en önemli şahsiyetlerden biri olan Sedat Hakkı Eldem, 20 Aralık 1908 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Geleneksel Türk konut mimarisi ile çağdaş yapı teknolojilerini ustalıkla harmanlayarak ulusal bir üslup geliştiren bu dahi tasarımcı, yarım asırlık üretken meslek hayatı boyunca hem akademisyen hem de uygulamacı olarak silinmez izler bıraktı. Ülkenin kendi köklerinden beslenen modern bir mimari kimliğe kavuşması gerektiğine inanan sanatçı, tasarladığı abidevi yapılarla modern Türk mimarlık tarihinin yönünü tayin etti. Ailesinin üçüncü evladı olarak hayata başlayan Eldem, arkasında zengin bir yazılı miras ve eşsiz yapıtlar bırakarak 7 Eylül 1988'de yine doğduğu şehirde seksen yaşında yaşamını yitirdi.
Avrupa Esintilerinden Sanayi-i Nefise Mektebi'ne Uzanan Gençlik Yılları
Babasının diplomatik görevleri nedeniyle Eldem'in çocukluk ve gençlik yılları, Avrupa'nın kültür başkentlerinde geçti. Diplomat yazar İsmail Hakkı Eldem ile ressam Osman Hamdi Bey'in yeğeni olan Azize Hanım'ın evladı olan Sedat Hakkı, kardeşleri Sadi, Vedad ve Galibe ile birlikte çok kültürlü bir ortamda büyüyerek estetik algısını erken yaşta şekillendirdi. İlköğrenimini İsviçre'nin Cenevre kentinde Fransızca tamamlayan genç Eldem, ortaokul ve lise eğitimini ise Almanya'nın Münih kentinde sürdürdü. 1924 senesinde vatana dönüş yaptıktan sonra, dönemin ünlü mimarı Vedat Tek ile tanışması hayatının dönüm noktası oldu. Bu tanışıklık vesilesiyle aynı yıl Sanayi-i Nefise Mektebi'ne kaydoldu. Öğrencilik hayatı boyunca yetenekleriyle hocası Giulio Mongeri'nin dikkatini çekti ve onun atölyesinde staj yapma imkanı buldu. Okulun adı 1928'de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi olarak değiştikten sonra buradan başarıyla mezun oldu.
Türk Mimarisine Özgün Bir Kimlik Arayışı ve Başyapıtlar
Akademiden mezun olunca devlet bursunu kazanarak üç yıllığına Paris ve Berlin başta olmak üzere Avrupa yollarına düşen Eldem, Auguste Perret ve Hans Poelzig ile çalışıp Le Corbusier ile tanışma fırsatı yakaladı. 1930'da Güzel Sanatlar Akademisi'nin davetiyle yurda döndü; Ankara'da Philipp Holzmann firmasında ve Mongeri'nin bürosunda betonarme yapılar üzerine deneyim kazandı. 1931'de Budapeşte Fuarı Türk Pavyonu ile mesleki pratiği, 1932'de ise akademisyenliği başladı. Eldem, Batı taklitçiliğine kapılmadan halk mimarisi ve çağdaş teknolojiyi sentezleyen yerel bir mimari üslup kurdu. 1938-1939 tarihli New York Dünya Sergisi Türk Pavyonu ile II. Ulusal Mimarlık döneminin mimarı oldu. Emin Onat ile tasarladığı İstanbul Adalet Sarayı rasyonel akımın öncüsü olurken, 1952 tarihli İstanbul Hilton Oteli ise uluslararası üslubun ilk örneklerinden biri haline geldi. Uluslararası Mimarlar Birliği'nde (UIA) Türkiye'yi temsil eden Eldem, Eski Eserleri Muhafaza Encümeni ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunda da tarihi mirasın korunması adına çalıştı.
Eğitimci Kimliği, Yazılı Mirası ve Aldığı Ödüller
Akademide 46 yıl boyunca mimari proje ve yapı bilgisi dersleri veren usta mimar, 1941-1946 yılları arasında Yüksek Mimarlık Bölüm başkanlığı yaptı. Kurduğu Milli Mimari Semineri ve Rölöve Restorasyon Kürsüsü ile geleneksel konut mimarisini bilimsel metotlarla inceledi. Emekli olduktan sonra da okulda ders vermeyi sürdürdü. Özellikle Osmanlı evleri üzerine yaptığı derin araştırmaları kaleme alarak Türk mimarlık literatürüne paha biçilemez kitaplar kazandırdı. Bu sınırsız üretkenliği sayesinde pek çok prestijli ödülle taçlandırıldı:
- Kazanılan Saygın Ödüller: 1929 Paris Çağdaş Sanatçılar Sergisi Bronz Madalyası, 1952 Amerikan Mimarlık Enstitüsü Bölgesel Tasarım Ödülü, 1983 Sedat Simavi ve Kültür Bakanlığı ödülleri, 1986 Ağa Han Mimarlık Ödülü (Zeyrek SSK Binası ile) ve 1988 Ulusal Mimarlık Büyük Ödülü.
- Başlıca Kitapları: Türk Evi Plan Tipleri (1954), Rölöve I-II (1968-1977), Köşkler ve Kasırlar I-II (1969-1974), Yapı-Geleneksel Yapı Metodları (1970), Türk Bahçeleri (1976), Türk Mimari Eserleri (1976), Sadabad (1977), İstanbul Anıları (1979) ve 3 ciltlik anıtsal çalışması Türk Evi-Osmanlı Dönemi (1984-1987).
- Seçilmiş Mimari Eserleri: Naci Paşa Köşkü (1932), Satie İşhanı (1933), Başbakanlık Binası (1934-1937), Yalova Termal Oteli (1934-1937), Okyar Köşkü (1936-1937), Ayaşlı Yalısı (1938), Emin Onat ile tasarlanan İstanbul Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakültesi (1944), Maçka Taşlık Kahvesi (1948), Zeyrek Sosyal Sigortalar Kurumu Binası (1962-1964), Taksim Atatürk Kitaplığı (1972-1974), Hollanda Büyükelçiliği (1976-1977) ve Maslak Alarko Holding binaları (1980-1988).