Cumhuriyet öncüleri arasında yer alan mimar Halid Emin Onat, 20 Aralık 1908 tarihinde İstanbul’da dünyaya geldi. Türkiye’nin en önemli anıtsal yapısı Anıtkabir’in Orhan Arda ile birlikte tasarımcısı olan usta mimar, ülkenin modern mimari kimliğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Genç yaşta adını duyuran başarılı isim, yurt dışı eğitiminin ardından akademik kariyeri ve özgün projeleriyle Türk mimarlığına yön vermiştir. Yaşamı boyunca üstlendiği her görevde çağdaş çizgileri geleneksel öğelerle harmanlamayı başaran sanatçı, hem eğitimci hem de devlet adamı kimliğiyle öne çıkmıştır. 17 Temmuz 1961’deki ani vefatına dek ülkesine hizmet eden Onat, ardında silinmez izler bırakmıştır.
Zürih'ten İTÜ Kürsüleri ve Eğitim Reformlarına
Emin Onat’ın eğitim hayatı, İstanbul’da Beyazıt Numune Mektebi ve Vefa Sultanisi’nde başladı. Genç yetenek, 1926 yılında dönemin Mühendis Mektebi’ne girerek mesleki adımlarını attı. Buradaki üstün başarısı, henüz üçüncü sınıftayken fark edildi. Okula öğretim üyesi yetiştirilmek üzere seçilen üç parlak öğrenciden biri oldu. Diğer seçilenler Fuat Külünk ve Hilmi İleri idi. Bu seçim, onun İsviçre’deki Zürih Teknik Üniversitesi’ne gönderilmesini sağladı. Yabancı ülkede geçirdiği yıllarda Otto Rudolf Salvisberg’in rehberliğinde gelişti. Mimarlık diplomasını 1934’te alarak vatana döndü.
Yurda dönüşünün hemen ardından, 1935 yılında Yüksek Mühendis Mektebi Mimarlık Şubesi bünyesinde müderris yardımcılığı görevine atanarak Türk eğitim ve mimarlık dünyasına yön verecek olan akademik kariyerinin ilk resmi adımını atmış oldu. Aynı dönemde Yıldız Sarayı Şehzadeler Dairesi'nin okul binalarına dönüştürülme projelerini yürüttü. Bu proje, onun ilk resmi görevi ve başarılı uygulaması oldu. Eğitim tarihimize geçen Köy Enstitüleri binalarının projeleri için açılan yarışmayı Prof. Leman Tomsu ile kazanmasının ardından, ülkenin dört bir yanında yükselecek Kepirtepe, Çifteler ve Mahmudiye gibi enstitü binalarının tasarım süreçlerini başarıyla üstlendi.
Akademik basamakları hızla tırmanarak 1938 yılında profesör unvanını aldı. Ardından mimarlık şubesi başkanlığına getirildi. Başarıları, 1943 yılında Ordinaryüs Profesörlük unvanı ile taçlandı. Yüksek Mühendis Okulu'nun İstanbul Teknik Üniversitesi’ne dönüştürülmesi sürecinde Mimarlık Fakültesi'nin ilk dekanı seçildi. Bu saygın görevi iki dönem boyunca yürüttü. 1950-1953 yılları arasında ise İTÜ Rektörlüğü görevini üstlendi.
Cumhuriyet'in Zirvesi: Anıtkabir Yarışması ve Özgün Mimari Felsefesi
Emin Onat’ın kariyerindeki en büyük dönüm noktası, 1 Mart 1941 tarihinde Anıtkabir için açılan uluslararası yarışma oldu. Mimar Orhan Arda ile hazırladıkları ortak proje, sunulan 49 tasarım arasından birinciliğe layık görüldü. İki ortak, 1944 ve 1953 yılları arasında bu devasa projenin uygulamaya geçirilmesini ve inşaatın denetlenmesini başarıyla yönettiler. Emin Onat ve Orhan Arda’nın birincilik elde eden bu ortak çalışması, Hükümet'in önerileri doğrultusunda revize edilerek, başlangıçtaki Neo-Osmanlı çizgilerinden vazgeçilip antik Yunan mimarisi esintileri taşıyan ve Parthenon kökenli Batı Neo-Klasik üslubuna yakınsayan yepyeni bir karaktere kavuşturulmuştur.
Onat, tasarım felsefesinde yapıları işlevlerinden yola çıkarak şekillendiren modern yöntemleri benimsedi. Çağdaş projelerinde eski Türk mimarlığının karakteristik ögelerini modern gereksinimlerle kaynaştırmayı amaçlayan usta mimar, dönemin ulusal mimarlık arayışları ile rasyonel yaklaşımları arasında bir köprü vazifesi görerek meslektaşlarına ilham verici bir denge unsuru sunmuştur. Ülkesini uluslararası arenalarda gururla temsil etti. Uluslararası Mimarlar Birliği Türkiye bölümünün kuruluşuna öncülük etti ve 1948 yılındaki Lozan Kongresi’ne katıldı. Ayrıca, 1946'da İngiliz Mimarları Kraliyet Enstitüsü (RIBA) onursal üyeliğine layık görüldü ve 1956'da Hannover Teknik Üniversitesi'nden onursal doktora derecesi aldı.
Siyaset, Zorunlu Ayrılık ve Zamansız Vefatı
Ünlü mimar, 1954 yılında giriştirdiği siyasi kariyerinde İstanbul Milletvekili olarak parlamentoda yer aldı. 1957 yılına kadar sürdürdüğü bu görevinden kendi isteğiyle çekilerek üniversitedeki öğretim üyeliğine geri döndü. Ancak, 27 Mayıs 1960 askerî darbesinin ardından yaşanan süreç, onun için büyük bir hayal krıklığı oldu. Milli Birlik Komitesi, üniversitelerden uzaklaştırılan yüz kırk yedi öğretim üyesi arasına Emin Onat'ı da dahil etti. Bu haksız uzaklaştırma kararından kısa süre sonra, 17 Temmuz 1961'de geçirdiği kalp krizi neticesinde 53 yaşında vefat etti. Mezarlığı, Zincirlikuyu Mezarlığı'nda yetiştirdiği öğrencisi Doğan Tekeli tarafından tasarlanan kabirde yer almaktadır.
Emin Onat’ın Türk mimarisine kazandırdığı seçkin eserlerden bazıları şunlardır:
- Anıtkabir (1942-1953, Orhan Arda ile)
- İstanbul Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakültesi (1944, Sedad Hakkı Eldem ile)
- İstanbul Adalet Sarayı (1949)
- Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi (1947)
- İTÜ Taşkışla Binası Değişim ve Onarımı (1950, Paul Bonatz ile)
- Yıldız Teknik Okulu Binası Dönüşüm Projeleri (1937)
- Uludağ Sanatoryumu (1946, Leman Tomsu ile)
- Cumhurbaşkanlığı Sekreterlik Binası (1953)
- Moda Deniz Kulübü (1956-1957)
- Devres İş Hanı (1961)