Sarkis Zabunyan, 26 Eylül 1938'de İstanbul'da dünyaya gelen ve Cumhuriyet döneminde yetişerek Türkiye'nin çağdaş sanat alanındaki sınırlarını küresel boyuta taşıyan en etkili ressam ve kavramsal sanatçılardan biridir. Sanat yaşamına resim ile başlayan yaratıcı deha, heykel ve enstalasyonlarıyla dünya çapında tanınan bir ikona dönüşmüştür. Eserlerini Louvre, Guggenheim ve Pompidou Merkezi gibi seçkin kurumlarda sergileyerek adını altın harflerle yazdırmıştır. Bu başarısının arkasında, farklı disiplinleri birleştiren özgün bakış açısı yer almaktadır.
İstanbul'dan Paris'e Uzanan Sanat Köprüsü
Sivas kökenli Ermeni bir ailenin çocuğu olarak kadim İstanbul sınırlarında büyümüştür. Babası kasap Garabet, annesi ise ev hanımı Duru Zabunyan'dır. Ortaöğrenimini Saint Michel Fransız Lisesi'nde tamamlayan sanatçı, iç mimarlık eğitimine yönelmiştir. 1957 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'ne (bugünkü adıyla Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) adım atmıştır. Mezuniyetten sonra Ankara'da vatani görevini yaparken Behruz Çinici'nin ODTÜ şantiyesinde çalışmıştır. 1962 yılı sonunda ise Bayındırlık Bakanlığı bünyesinde toplu konut çizimleri tasarlamıştır.
Sanat hayatının ilk kişisel sergisini 1960 yılında İstanbul'daki Alman Kültür Merkezi'nde açmıştır. 1963 yılına kadar çalışmalarını Türkiye'de sürdüren usta, 1964'te Fransa'ya yerleşme kararı almıştır. Burada Dekoratif Sanatlar Okulu bünyesinde eğitmenlik yapmaya başlamış ve ardından Fransız vatandaşlığına kabul edilmiştir. Fransa'daki ilk yıllarında dekoratif sanatlar okulunda dersler vermeye başlayan Sarkis, 1967 yılındaki Paris Bienali'nde resim dalında kazandığı birincilik ödülüyle beraber enstalasyon sanatının efsanevi isimleri arasına dahil olmuştur. Sanatçı, 1969 yılında 'Tavırlar Biçime Dönüşünce' ve 1977'de 6. Documenta gibi dünya çapındaki önemli sergilerde kendine yer bulmuştur. Fransa Kültür Bakanlığı da usta sanatçının katkılarını ödüllendirmek amacıyla 1985 yılında kendisine prestijli 'Sanat ve Edebiyat' nişanı takdim etmiştir.
Belleğin İzleri ve Türkiye'ye Dönüş
Sanatçı Sarkis, tam yirmi bir yıllık büyük bir aranın ardından 1985 yılında Yıldız Üniversitesi'nde düzenlenen 'Öncü Türk Sanatından Bir Kesit' sergisine katılmak üzere nihayet kendi topraklarına geri dönmüştür. Bu sergi zeminine briketlerden bir yapı kurmuştur. Yapının bir kenarını diğerlerinden daha yüksek tasarlayan usta, tüm yüzeyleri teyp bandıyla sarmalamıştır. Üzerinde küçük bir not yer almaktaydı. Bu notta Bach'a ait müzik kayıtlarının bulunduğu belirtilmiştir. Türkiye'deki görsel sanat dünyasında ilk kez görülen bu yapıt, bellek konusuna çok derin göndermeler yapmıştır.
Sanatçı, en kapsamımlı etkinliğini ise 1986'da İstanbul Maçka Sanat Galerisi'nde açtığı 'Çaylak Sokak' sergisiyle ortaya koymuştur. Geçmişin derin anıları ve bu yaşanmışlıklara ait özel nesneler, serginin ana omurgasını meydana getirmiştir. Sergide sergilenen her bir detay, usta sanatçının geçmişteki kişisel dünyasına dair paha biçilemez izler barındırmaktaydı.
- Çocukluğunda yaz tatillerinde dayısının yanında çalışmıştı.
- Sanatçı, kunduracı dayısının tezgâhını galeri alanına tekrar kurdurmuştur.
- Andrey Tarkovski'nin Nostalji filminin ses bantlarından oluşan benzersiz bir heykeli izleyicilerle buluşturmuştur.
- Amcasının domates yetiştirdiği eski banyo küvetini suyla doldurarak içine küçük bir balıkçı teknesi ile teyp bandından yapılmış bir figür yerleştirmiştir.
- Teyzesine ait lambalı radyo ile artık yürüyemez halde olan babasının ayakkabılarını sergi alanına taşımıştır.
- 1963 yılından kalma kendi yağlıboya tuvalini de geçmişe açılan bir kapı gibi bu kompozisyona dahil etmiştir.
Savaşın Gölgesinde Kalan Kavramlar
İkinci Dünya Savaşı döneminin İstanbul'unda geçen çocukluk yılları, onun sanatsal dilini de şekillendirmiştir. O günlerden kalan izler, 'Blackout' (Karartma) ve 'Leidschatz' (Istırap Hazinesi) kavramlarında hayat bulmuştur. Blackout, 1974-1977 arasında ürettiği önemli bir eser serisinin adıdır. Leidschatz ise Aby Warburg'un insan acısını insanlığın zenginliğine benzeten o meşhur sözünden ilham alır.
Zabunyan’ın sanatında öne çıkan bir diğer kilit kavram ise Almanca savaş ganimeti anlamına gelen 'kriegsschatz'tır. Eserlerinin müzelerde adeta birer harp ganimeti gibi cansızca sergilenmesine tamamen karşıdır. Usta sanatçı, tamamlanıp bir köşeye fırlatılan veya ticari birer emtiaya dönüşen durağan sanat objeleri üretmek yerine, çevresiyle organik bağ kuran ve zaman içinde durmaksızın dönüşen dinamik yerleştirmeler tasarlamıştır. Onun felsefesinde sanat, durağan bir meta değil, bellek ve çevreyle sürekli nefes alan canlı bir süreçtir.