Türkiye sol hareketinin ve Ermeni cemaatinin sembol isimlerinden Sarkis Çerkezyan, sürgün yollarında başlayan 93 yıllık ömrünü Kumkapı'daki evinde tamamlayarak aramızdan ayrıldı. Yazar, çevirmen ve marangoz olarak tanınan bu çınarın yaşamı, 20. yüzyılın tüm tarihsel dönemeçlerine tanıklık etmiş benzersiz bir direnç hikayesidir. Ülkesinin en yaşlı komünisti sıfatıyla anılan Çerkezyan, marangoz atölyesinde gizlice bastığı Atılım gazetesiyle sol mücadelenin hafızasına silinmez bir İz bırakmıştır. 15 Mayıs 1916'da zorlu tehcir yollarında, Suriye'nin Cabul bölgesi yakınlarındaki bir deve ahırında doğan usta, ömrü boyunca hem toplumsal hem de kişisel sürgünlerle sınanmıştır.
Yaşamı boyunca pek çok farklı isim ve unvanla anılan Sarkis Çerkezyan, şu lakaplarla da tanınmaktadır:
- Sarkis Varbed (Usta)
- Marangoz Sarkis
- Sarkis Çerkezoğlu
- Çerkezyan
Sürgünlerin Gölgesinde Başlayan Hayat ve İlk Yıllar
Sarkis Çerkezyan'ın kökleri Tokatlı öğretmen Arusyak Hanım ile Talaslı Gazaros Bey'e uzanır. Karaman'daki Ermeni okuluna 1910'da atanan Arusyak Hanım, orada Gazaros Bey ile tanışarak evlenmiştir. Aile, kısa süre sonra Suriye'ye sürülmüştür. Sarkis de bu sürgün esnasında dünyaya gelmiştir. Onun adı, 1909 yılındaki Adana katliamında öldürülen amcası Sarkis'ten gelmektedir. Ablası Arşaluys ve kız kardeşi Meline ile birlikte büyük savaşın yıkımını yaşayan Sarkis, savaşın bitimiyle ailenin hayatta kalan üyelerinin farklı ülkelere dağılmasına şahit olmuştur. Akrabaların bir kısmı Amerika, Lübnan ve Ermenistan'a giderken, Çerkesyan ailesi Karaman'a dönmüştür. Karaman'da Ermeni erkeklerin yeniden sürgüne gönderilmesi üzerine baba Gazaros dağa çıkmış ve ardından tutuklanmıştır. Ailenin tüm varlığı satılmış ve babaları Ereğli'ye sürülmüştür. Bunun üzerine aile de Ereğli'ye göç etmiştir. Babaları ise Ereğli'de yalnız kalmıştır. Yıl 1928 olduğunda, üç kardeş anneleriyle beraber akrabalarının yanına, İstanbul'a gitmiş ancak babaları Ereğli'de kalmıştır.
İstanbul Yılları ve Marangozluk Zanaatının Doğuşu
İstanbul'da ilk olarak teyzesi Aznif Hanım ile eniştesi Parseş Şahrikyan'ın yanına yerleşmişlerdir. Daha sonra Gedikpaşa'da kiraladıkları müstakil bir eve geçmişlerdir. Sarkis, eğitimine Nişantaşı'ndaki Bezciyan Okulu'nda başlamış ve Getronagan Ermeni Lisesi'nde devam etmiştir. Ancak ekonomik sıkıntılar ailenin yakasını bırakmamıştır. Annesi kapıcılık, hizmetçilik ve terzilik yaparak evi geçindirmeye çalışırken, ablası okuldan alınarak tekstil atölyesinde çalışmaya başlamıştır. Sarkis de maddi imkansızlıklar yüzünden lise eğitimini yarıda bırakmak zorunda kalarak Ereğli'ye geri dönmüş ve burada ressamlıktan marangozluşa uzanan yeni bir hayata adım atmıştır. Burada ressamlıkta şansını deneyen genç Sarkis, 1932'de Onnik ustanın yanında marangozluğa başlamıştır.
Savaş Dönemi Askerliği, Siyasi Mücadele ve Vefatı
İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği seferberlik yıllarında, 10 Haziran 1941 tarihinde askere çağrılmıştır. Tam 48 ay boyunca vatan görevini yerine getiren Çerkezyan, askerdeyken Haziran 1942'de babasını kaybetmiştir. 1945'te Ereğli'ye geri dönmüş ve geçimini sağlamak adına farklı işlerde çalışmıştır. 1946 sonbaharında ise elindeki marangozluk aletlerini satarak tekrar İstanbul'a taşınmış, ardından annesi ve kız kardeşi de yanına gelmiştir. Birkaç sene Arnavutköy'de yaşayan aile, sonrasında Kumkapı'ya nakledilmiş ve Sarkis ömrünün sonuna dek bu semtte ikamet etmiştir. 1953 yılında Ağavni Güvercin ile evlenmiş, eşini ise 2000 yılında kaybetmiştir.
Sarkis Çerkezyan, 1965 genel seçimlerinden hemen önce Türkiye İşçi Partisi saflarına katılmıştır. 1973 yılında Sovyetler Birliği vatandaşlığına geçmiş olmasına karşın, Ermenistan'a göç etmeyip doğduğu topraklarda kalmayı sürdürmüştür. Tarihe 6-7 Eylül Olayları olarak geçen provokasyonlarda hedef tahtasına konan azınlık mensuplarından biri de odur. Ancak o, inançlarından taviz vermeyerek Türkiye Komünist Partisi'nin yayın organı olan Atılım gazetesini kendi marangoz atölyesinde gizlice basmıştır. Aynı zamanda çevirmenlik yapan aydın yazar, geride 'Dünya Hepimize Yeter' adını taşıyan kıymetli bir otobiyografik eser bırakmıştır. 3 Ağustos 2009 günü Kumkapı'daki evinde sessizce yaşama gözlerini yuman usta yazar, 5 Ağustos günü Kumkapı Surp Asdvadzadzin Patriklik Kilisesi'nde düzenlenen cenaze merasiminin ardından Balıklı Ermeni Mezarlığı'na defnedilmiştir.