Türkmenistan’ın bağımsızlık döneminden itibaren ülkede sıradışı uygulamalarıyla derin izler bırakan ilk cumhurbaşkanı Saparmurat Türkmenbaşı, 19 Şubat 1940 tarihinde Aşkabat yakınlarındaki Kıpçak köyünde dünyaya geldi. Doğum adı Saparmurat Niyazov olan lider, çocukluk döneminde yaşadığı büyük acıların ardından yetimhanede büyüyerek ülke yönetimine uzanan sıradışı bir yaşam hikayesine imza attı. Enerji mühendisliği eğitiminin ardından siyaset basamaklarını hızla tırmanarak, 2006 yılındaki vefatına dek Türkmenistan’ı sıradışı kararlarla yönetti.
Yetimhaneden Devletin Zirvesine Uzanan Hayat
Kıpçak’ta bir işçi ailesinin evladı olarak dünyaya gelen Saparmurat Niyazov, erken yaşta büyük kayıplarla yüzleşti. Babası İkinci Dünya Savaşı sırasında cephede yaşamını yitirirken, ailesinin geri kalan tüm üyeleri ise 6 Ekim 1948 tarihindeki yıkıcı Aşkabat depreminde hayatını kaybetti. Bu trajedi sonrasında kimsesiz kalan küçük Saparmurat, önce devlet yetimhanesinde büyüdü, ardından da uzak akrabalarının himayesinde yaşamını sürdürdü. Zorluklara rağmen eğitim hayatında başarılı olan genç Niyazov, Leningrad Teknik Üniversitesi Enerji Mühendisliği bölümünden mezun olarak yurduna döndü.
Mühendislik diplomasını aldıktan sonra Aşkabat yakınlarında yer alan Bezmein enerji tesislerinde çalıştı. İş dünyasındaki bu ilk tecrübesinin yanı sıra 1962 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi’ne üye olarak aktif siyasi yaşamını başlattı. Aynı yıl Muza Sokolova ile evlendi ve bu evlilikten Murat adında bir oğlu ile Irina adında bir kızı dünyaya geldi. Partideki başarıları sayesinde hızla yükselen Niyazov, 1985 yılında SSCB lideri Mihail Gorbaçov’un yolsuzluk iddialarıyla eski lider Muhammed Gapusov’u görevden almasıyla Türkmenistan Milletvekilleri Konseyi Başkanlığı görevine atandı.
Bağımsızlık Yolunda İlk Lider ve Türkmenbaşı Unvanı
Siyasi kariyerinde basamakları büyük bir süratle tırmanmaya devam eden Saparmurat Niyazov, kısa süre sonra Türkmenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreterliği koltuğuna oturdu. 13 Ocak 1990’da cumhuriyetin yüksek yargı organı olan Yüksek Sovyet başkanlığına atanan tecrübeli siyasetçi, aynı yılın 27 Ekim günü gerçekleştirilen seçimlerde Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak seçilerek tarihe geçti. Sovyetler Birliği'nin dağılması sürecinde, 27 Ekim 1991’de ülkesinin bağımsızlıgını ilan etmesiyle birlikte cumhurbaşkanlığı görevini bağımsız devletin lideri olarak sürdürmeye başladı.
Yeni bir anayasanın yürürlüğe girmesinin ardından 21 Haziran 1992’de düzenlenen yeni liderlik seçimlerinde güven tazeleyerek yeniden başkanlığa seçildi. Kendisini 22 Ekim 1993 tarihinde resmen Türkmenbaşı yani 'Türkmenlerin Lideri' ilan eden siyasetçi, bu unvanı yeni soyadı olarak benimseyip tüm resmi belgelerde kullanmaya başladı. 1999 yılında ise parlamento tarafından kendisine ömür boyu cumhurbaşkanı kalma yetkisi tanındı. Zengin doğal gaz yataklarına sahip olan ülkede vatandaşlara doğal gaz, elektrik ve suyun tamamen ücretsiz sunulmasını sağlayarak halkın temel ihtiyaçlarını devlet güvencesine aldı.
Dünya Basınında Yankı Bulan Sıradışı Kararlar ve Yasaklar
Saparmurat Türkmenbaşı, yönetimi döneminde aldığı sıradışı ve sınırlayıcı kararlarla tüm dünyada en çok konuşulan liderlerden biri haline geldi. Kendi kaleme aldığı Ruhname isimli eserini toplumsal hayatın merkezine yerleştirdi ve ehliyet sınavlarından üniversite geçişlerine kadar her alanda ezberlenmesini zorunlu kıldı. Liderin kültürel faaliyetlere ve günlük hayata yönelik getirdiği özel düzenlemeler şunlardır:
- Gençlerin altın diş kullanmasını yasaklayarak sağlıklı diş koruma yöntemlerini tavsiye etti.
- Kütüphane ve hastaneleri başkent Aşkabat dışındaki bölgelerde kapatarak, 15 bin sağlık çalışanının işine son verdi.
- Kültürel yapıya uymadığı gerekçesiyle opera, bale ve playback performanslarını tamamen yasakladı.
- Haber spikerlerinin yayına makyajlı çıkmasını ve arabalarda radyo dinlenmesini engelledi.
- Genç Türkmen erkeklerinin sakal bırakmasını yasaklarken, bilgisayar oyunlarını şiddet içerdiği için engelledi.
- Türkmen vatandaşlarıyla evlenmek isteyen yabancı uyruklu kişilere 50 bin dolarlık bir vergi yükümlülüğü getirdi.
Bu kısıtlamaların yanı sıra kendi adını ve aile bireylerinin isimlerini gök taşlarına, caddelere, okullara ve havaalanlarına verdi. Yılın ilk ayına kendi ismini, Nisan ayına ise annesinin adını tanımladı; geleneksel Türkmen ekmeği çöreğe de annesinin adını verdi. Ülkedeki tüm banknotların üzerine kendi portresini bastıran Türkmenbaşı, saçlarını siyaha boyattığında eski paraları tedavülden kaldırarak yeni görüntüsünün bulunduğu yeni paraları piyasaya sürdü. 2001 yılında kendisine peygamberlik unvanı vermeyi planlasa da gelen tepkiler üzerine bu fikirden vazgeçti. Ayrıca her yıl ağustos ayının ikinci pazar gününü resmi bayram olarak Türkmen Karpuzu Günü ilan etti.
Ani Vefatı ve Bıraktığı Miras
Doktorların Hippokrat Yemini yerine doğrudan kendisine sadakat yemini etmesini şart koşan Saparmurat Türkmenbaşı, 21 Aralık 2006 tarihinde başkent Aşkabat'ta kalp krizi neticesinde 66 yaşında vefat etti. Türkmenistanın bağımsızlık döneminden vefatına kadar aralıksız yönettiği ülkesinde büyük değişimlere yol açan liderin ardından, Türkmenistan Meclisi tarafından geçici cumhurbaşkanlığı görevine Kurbankulu Berdimuhammedov getirildi. Geride bıraktığı Ruhname adlı yapıtı ve sıradışı uygulamaları, dönemin en çok tartışılan kültürel ve siyasi mirası olarak ülke tarihindeki yerini aldı.