Türk basın tarihinin en cesur ve öncü kalemlerinden biri olan Sabiha Sertel, yazıları ve toplumsal mücadelesiyle dönemine damga vurmuş bir aydındır. 1895 yılında Selanik'te dünyaya gözlerini açan Sertel, gazeteciliği profesyonel bir meslek olarak icra eden ilk Türk kadını olma unvanını taşır. Türkiye'de kadın hakları ve feminizm hareketinin filizlenmesinde çok büyük payı olan bu güçlü yazar, çıkardığı dergiler, yazdığı makaleler ve maruz kaldığı davalarla cumhuriyet tarihinin en hareketli fikir mücadelelerine liderlik etmiştir. Baskılara boyun eğmeyen duruşu, onu yalnızca bir basın emekçisi değil, aynı zamanda eşitlik arayışının da simgesi haline getirmiştir.
Selanik'ten Amerika'ya Uzanan Fikir Yolculuğu
Sabiha Sertel, çocukluk ve gençlik yıllarını Selanik İnas Lisesi ile bir Fransız okulunda eğitim alarak geçirdi. Ancak 1912'deki Balkan Savaşları sonrasında Selanik'in Osmanlı idaresinden çıkmasıyla başlayan sancılı süreç, ailesini İstanbul'a göç etmek zorunda bıraktı. İstanbul'da entelektüel çevrelerle bağını koparmayan Sertel, 1915 yılında kendisi gibi gazeteci olan Zekeriya Sertel ile hayatını birleştirdi. Bu evlilikten Sevim ve Yıldız adında iki kız çocuğu dünyaya geldi. Basın dünyasına adım atışı, eşiyle birlikte kurdukları Büyük Mecmua adlı haftalık yayın vasıtasıyla gerçekleşti. Halide Edip Adıvar'ın başyazarlığını üstlendiği bu dergi, dönemin aydın isimlerini bir araya getiriyordu:
- Halide Edip Adıvar
- Falih Rıfkı Atay
- Mehmet Fuat Köprülü
- Reşat Nuri Güntekin
- Faruk Nafiz Çamlıbel
- Ömer Seyfettin
Sabiha Sertel, bu mecrada özellikle kadın hakları ve toplumsal cinsiyet konularına odaklanan yazılar yazdı. 1919 senesinde ise yükseköğrenim amacıyla ABD'ye giderek Columbia Üniversitesi'nde sosyoloji eğitimi gördü. Amerika'da bulunduğu yıllarda oradaki Türk topluluklarını organize ederek Himaye-i Etfal Cemiyeti yararına yüksek miktarda bağış toplanmasına vesile oldu.
Toplumsal Muhalefet ve Resimli Ay Dönemi
Eğitimlerini tamamlayıp 1923 yılında yurda dönen Sertel çifti, 1924-1931 yılları arasında Türk yayıncılık tarihine geçecek Resimli Ay dergisini çıkardı. Sabiha Sertel, dergideki yazılarında işçi sınıfının haklarını savunarak sosyal ve politik düzeni açıkça eleştirdi. 1924'te yayımlanan bir makale yüzünden eşi Zekeriya Sertel Sinop'a sürgün edilince, derginin tüm yönetimini üç yıl boyunca tek başına üstlendi. 1929 yılında kaleme aldığı 'Savulun Geliyorum' başlıklı yazısı nedeniyle mahkemeye sevk edildi. Bu olay, kendisini basın suçları sebebiyle yargılanan ilk Türk kadını yaptı. Dergi kapandıktan sonra da çalışmalarını durdurmayarak dünya edebiyatından çeviriler yaptı. August Bebel'den çevirdiği Kadın ve Sosyalizm kitabı, kadın hareketine teorik bir temel sundu. Ayrıca Nazım Hikmet ve arkadaşlarının kadrosunda yer aldığı Resimli Her Şey ile aylık fikir dergisi Projektör gibi yayınları okurla buluşturdu.
Tan Gazetesi Fırtınası ve Sürgünde Son Bulan Yaşam
Sertel çifti 1936 yılında, İkinci Dünya Savaşı yıllarında faşizm ve militarizm karşıtı duruşuyla ün kazanacak olan Tan Gazetesi'ni kurdu. Sabiha Sertel, barışı ve demokrasiyi savunan makaleleriyle geniş kitleleri etkiledi. 3 Eylül 1945 günü yayımlanan 'Muvafakatin Feryadı' makalesi yüzünden tutuklandı. Sonrasında kurulan İleri Demokrasi Cephesi hareketine katılarak Görüşler dergisini neşretti. Bu derginin çıkışından sadece üç gün sonra, 4 Aralık 1945'te gerçekleşen ve matbaanın tahrip edilmesiyle sonuçlanan Tan Olayı sonrasında eşiyle birlikte üç ay hapis yattı. Ağır baskılar neticesinde çift, 1950 yılında ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Sürgün yıllarını Paris, Budapeşte, Moskova ve Bakü'de geçiren yazar, 2 Eylül 1968 tarihinde Bakü'de hayatını kaybetti. Hayatını anlattığı Roman Gibi adlı otobiyografik eseri ise vefatından sonra yayımlandı.
Başlıca Eserleri
Sabiha Sertel'in kaleme aldığı ve edebiyat ile siyaset dünyasında derin izler bırakan başlıca çalışmaları şunlardır:
- Tevfik Fikret - Mehmet Akif Kavgası (1940)
- Tevfik Fikret İdeolojisi ve Felsefesi (1946)
- Roman Gibi (1969 - Ölümünden sonra)
- II. Dünya Savaşı Tarihi (1999 - Ölümünden sonra)